ترس در کودکان پدیدهای طبیعی است؛ درست مانند واکنش یک پرندهی کوچک هنگام شنیدن صدای ناگهانی. این واکنش نه نشانهی ضعف، بلکه سازوکاری تکاملی برای حفاظت از بدن و ذهن است. آنچه اهمیت دارد، نحوهی هدایت و تبدیل این ترس به احساس توانایی است؛ تجربهای که میتواند شخصیت کودک را مانند ریشههای یک درخت، عمیق و مقاوم کند.
از دیدگاه روانشناسی، ترس زمانی مشکلساز میشود که دوام یابد، شدت پیدا کند یا عملکرد روزانهی کودک را مختل کند. هر ترس کودک ریشهای دارد:
ترس از تاریکی معمولاً با تخیل فعال و کمبود حس کنترل مرتبط است.
ترس از جدایی نشاندهندهی نیاز به امنیت عاطفی است.
ترس از شکست یا اشتباه ریشه در انتظارات بالا یا تجربهی قضاوت دارد.
همانگونه که برای مراقبت از یک گیاه ابتدا خاکش را بررسی میکنیم، برای کمک به کودک نیز باید ریشهی احساسش را بشناسیم.
کودکی که امنیت عاطفی دارد، مانند نهالی است که در خاکی غنی کاشته شده باشد.
برای ایجاد این امنیت:
واکنشهای ناگهانی یا تحقیرآمیز را حذف کنید.
احساسات کودک را نامگذاری کنید: «میفهمم که این صدا تو را ترسانده.»
حضور فیزیکی آرامبخش داشته باشید؛ تماس ملایم، نشستن کنار او، یا نگاه مطمئن.
این رفتارها به مغز کودک پیام میدهد که «خطر برطرف شده»، و سیستم عصبی آرام میگیرد.
در علم روانشناسی، یکی از مؤثرترین روشها برای کاهش ترسها، مواجههی تدریجی است.
این روش همانند قرار دادن نهال در برابر نسیم ملایم پیش از بادهای قوی است.
مراحل ساده:
شناسایی کوچکترین سطح ترس
قرار دادن کودک در مواجههی کنترلشده و کوتاهمدت
افزایش آرامآرام درجهی دشواری
تقویت رفتار شجاعانه با تحسین، نه پاداش مادی
مثلاً اگر کودک از تاریکی میترسد:
نخست چند دقیقه در نور کم بمانید.
سپس از یک چراغ خواب ضعیف استفاده کنید.
در پایان، اجازه دهید خود کودک چراغ را خاموش و روشن کند.
کودکان احساسشان را از طریق بازی بیان میکنند؛ همانطور که رودخانه مسیر خود را از میان سنگها پیدا میکند. بازیدرمانی روشی مؤثر برای کاهش ترسهاست.
روشهای پیشنهادی:
ساختن داستان با عروسکها دربارهی شخصیتی که ترسش را پشت سر میگذارد.
بازیهای نقشآفرینی: کودک نقش “قهرمان شجاع” و بزرگسال نقش “ترس” را بازی میکند.
نقاشی احساسات: کشیدن «ترس» و سپس پاک کردن، تغییر دادن یا رنگآمیزی آن.
این روشها به مغز کودک اجازه میدهند ترس را از یک دشمن به یک تجربه تبدیل کند.
ترس معمولاً همراه با افزایش ضربان قلب و تنش عضلانی است. آموزش تکنیکهای آرامسازی به کودک بسیار کمککننده است. از تشبیههای طبیعی استفاده کنید:
“مثل درخت نفس بکش”
بازدم = رها کردن برگهای خشک
دم = کشیدن هوای تازه و زنده
تنفس بادکنکی مخصوص کودکان دبستانی
کشش سبک بدن مانند کش آمدن آرام شاخهها در نسیم
این تمرینها باعث فعال شدن سیستم عصبی پاراسمپاتیک و کاهش فوری ترس میشوند.
مغز کودک از طریق داستانسازی معنا مییابد. روانشناسان تأکید میکنند که بازسازی شناختی در کودکان باید ساده و تصویری باشد.
به جای گفتن:
«نترس! چیزی نیست.»
بگویید:
«وقتی تاریکی میآید، زمین استراحت میکند. همانطور که تو هم گاهی نیاز داری چشمهایت را ببندی.»
این نوع توضیح کمک میکند کودک به جای تهدید، چرخهی طبیعی پدیدهها را ببیند.
کودک رفتار بزرگسالان را آینهوار منتقل میکند. اگر والد یا معلم هنگام مواجهه با مسائل ناگهانی آرام بماند، کودک محیط را امنتر درک میکند.
آرامش بزرگسال همان سایهی درختی است که زیر آن، کودک احساس امنیت میکند.
اتصال به طبیعت میتواند ترسها را به شکل چشمگیری کاهش دهد. پیشنهادها:
قدمزدن در فضای سبز: کاهش اضطراب و تقویت حس کنترل.
گوش دادن به صداهای طبیعی: آموزش تمرکز و تنظیم هیجانی.
ساختن “دفترچه شجاعت” با برگها و سنگها: هر بار غلبه بر یک ترس، یک یادگاری به آن اضافه کنید.
این فعالیتها ذهن کودک را از «تهدید» به «کشف» منتقل میکنند.
غلبه بر ترس کودک فرآیندی آهسته و پیوسته است؛ همانگونه که رویش گیاهان نیازمند نور، آب و صبر است. با ترکیب روشهای علمی—مانند مواجههی تدریجی، بازیدرمانی و بازسازی شناختی—و بهرهگیری از الگوهای طبیعت، میتوانیم کودک را در مسیر تبدیل ترس به شجاعت همراهی کنیم.
کودکی که یاد میگیرد با ترس روبهرو شود، در حقیقت یاد میگیرد بر زندگی مسلط شود.
مرجان عبدالهی
Becker, K. & Margraf, J. (2021).
Anxiety and Fear in Childhood: Development, Assessment, and Treatment.
Springer Publishing.
Mash, E. J., & Wolfe, D. A. (2016).
Abnormal Child Psychology.
Cengage Learning.
American Psychological Association (APA). (2020).
Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR).
APA Publishing.
Sue, D., Sue, D. W., Sue, D., & Sue, S. (2019).
Understanding Abnormal Behavior.
Cengage Learning.
Bratton, S. & Ray, D. (2010).
Child-Centered Play Therapy.
Routledge.
Chorpita, B. F. (2007).
Modular Cognitive Behavioral Therapy for Childhood Anxiety Disorders.
Guilford Press.
Perry, B. D. (2021).
What Happened to You? Conversations on Trauma, Resilience, and Healing.
HarperCollins.
Ginsburg, G. & Schlossberg, M. (2002).
Family-Based Treatment for Childhood Anxiety Disorders.
Guilford Press.
Rapee, R. M., Schniering, C., & Hudson, J. (2009).
"Anxiety Disorders During Childhood and Adolescence: Origins and Treatment."
Annual Review of Clinical Psychology, 5, 311–341.
Silverman, W. K., Pina, A. A., & Viswesvaran, C. (2008).
"Evidence-Based Psychosocial Treatments for Phobic and Anxiety Disorders in Children and Adolescents."
Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 37(1), 105–130.
Öst, L.-G. (1987).
"Applied Relaxation: Description of a Coping Technique and Review of Controlled Studies."
Behaviour Research and Therapy, 25(5), 397–409.
Benzies, K., et al. (2013).
"The Effect of Nature on Reducing Anxiety and Improving Emotional Well-Being in Children."
Environmental Psychology Review, 27(2), 200–214.
