امروز، ۱ خرداد، روز بزرگداشت صدرالمتألهین، ملاصدرای شیرازی است.
به همین مناسبت، نگاهی داریم به درخشانترین آموزههای او دربارهٔ هستی و انسان.
من عمیقاً شیفتهٔ نگاه پرشکوه و هستیشناسانهٔ صدرالمتألهین به راز آفرینش و انسانم.
ببینید که او چگونه وهم «ثبات» را در هم میشکند و حقیقت تپندهٔ هستی را یادآور میشود:
«وجود، حقیقتی است واحد و اصیل که در همه چیز جاری است. هر چه جز اوست، تنها سایهها و قالبهایی است که از پرتو این هستی بیکران، رنگ واقعیت به خود گرفتهاند.»
و این هم از تکاندهندهترین دریافتهای او در باب «حرکت جوهری» که ذات جهان را بیقرار میداند:
«گمان مبر که اشیاء در ذات خود ثابتاند و تنها صفاتشان دگرگون میشود. جهان مادی در اعماق و جوهر خویش آرام و قرار ندارد و هر لحظه در حال نو شدن است. ما در هر آن، وجودی تازهایم؛ نه یک صخرهٔ بیجان، بلکه رودی خروشان در بستر ابدیت.»
درس کوتاه:
هرگز به خودت یا دیگران مگو: «من همینم که هستم و تغییر نمیکنم.»
در نگاه صدرا، تو یک اتفاق تمامشده نیستی؛ تو یک «روند» هستی. تو یک مسیر در حال طیشدنی.
اگر احساس میکنی در تاریکی، عادتهای کهنه یا رنجهایت گیر افتادهای، به یاد بیاور که حتی تکتکِ سلولها و روح تو در هر لحظه در حال پوستاندازی و آفرینش دوباره است. ذات تو با توقف و رکود بیگانه است.
وقتی میپذیری که جوهر تو در حرکت است، دیگر شکستها و اشتباهات گذشته را به عنوان «هویت ثابت» خود نمیپذیری. تو میتوانی با اراده و آگاهی، جهت این رودخانهٔ وجودت را به سوی کمال، نور و خردمندی هدایت کنی. رکود، تنها یک توهم است؛ تو محکوم به «شدن» هستی، پس بهترین نسخهٔ خودت را بِشو.
معرفی مختصر ملاصدرا (صدرالمتألهین)
صدرالدین محمد بن ابراهیم قوام شیرازی، معروف به ملاصدرا (زادهٔ حدود ۱۵۷۱ و درگذشتهٔ ۱۶۳۶ میلادی / ۹۷۹–۱۰۴۵ هجری قمری)، بزرگترین فیلسوف مکتب اصفهان و بنیانگذار نظام فلسفی «حکمت متعالیه» است. او با نبوغ شگرف خود توانست میان برهان (فلسفهٔ مشاء و اشراق)، عرفان (شهود قلبی) و قرآن (وحی)، پیوندی ناگسستنی و هماهنگ ایجاد کند.
مهمترین دستاوردهای فکری او دو اصل بنیادین است:
۱. اصالت وجود: برخلاف گذشتگان که ماهیت (چیستی) اشیاء را اصل میدانستند، صدرا ثابت کرد که تنها «وجود» (هستی) است که حقیقت دارد و بقیهٔ مفاهیم، تنها مرزها و محدودیتهای این هستیاند.
۲. حرکت جوهری: پیش از او گمان میرفت که ذات و جوهر اشیاء ثابت است و فقط ظاهرشان تغییر میکند. اما ملاصدرا با جسارت اثبات کرد که تمام عالم ماده، از درون و در ذات خود در یک حرکت مدام و بیوقفه به سوی تکامل و مجرد شدن (فراتر رفتن از ماده) است.
کتاب عظیم او، الاسفار الاربعه (سفرهای چهارگانهٔ روح)، نقشهٔ راهی است برای انسانی که میخواهد از کثرت و سرگردانی جهان مادی، به سوی یگانگی، حقیقت و کمال مطلق سفر کند. او به ما آموخت که هستی، یک سمفونی زنده، پویا و همواره در حال تکامل است.
