ابعاد روانشناختی و کیفری جرایم علیه امنیت مراکز درمانی
پژوهشگر: رامین منصف کسمائی
در روزهای اخیر، انتشار خبر درگیری، فحاشی، تخریب اموال عمومی و ایجاد اخلال در نظم یکی از مراکز درمانی کشور (گیلان _ بیمارستان پورسینا رشت ) که با مداخله مأموران انتظامی به بازداشت چند نفر از عاملان انجامید، بار دیگر توجه افکار عمومی را به مسئله امنیت مراکز درمانی جلب کرد. این رخداد، همانند بسیاری از حوادث مشابه که در سالهای اخیر در بیمارستانها و مراکز درمانی کشور رخ داده است، نشان میدهد که خشونت علیه کادر درمان دیگر یک رفتار فردی و مقطعی نیست، بلکه به مسئلهای حقوقی، روانشناختی و اجتماعی تبدیل شده است. به همین انگیزه، این مقاله به بررسی ابعاد روانشناختی و کیفری جرایم علیه امنیت مراکز درمانی میپردازد.
بیمارستان صرفاً محل درمان بیماران نیست؛ بلکه محیطی است که امنیت، آرامش و اعتماد، از ارکان اصلی آن محسوب میشود. هرگونه رفتار خشونتآمیز، اعم از توهین، تهدید، ضرب و جرح، تخریب اموال یا ایجاد آشوب، نهتنها حقوق کارکنان درمان را نقض میکند، بلکه جان بیماران و نظم عمومی جامعه را نیز در معرض خطر قرار میدهد. از این رو، قانونگذار چنین رفتارهایی را صرفاً اختلافی شخصی تلقی نمیکند، بلکه در بسیاری از موارد آن را از مصادیق جرایم علیه نظم و امنیت عمومی میداند.
از منظر روانشناسی حقوقی، بخش قابل توجهی از خشونتهای رخداده در مراکز درمانی، حاصل ناتوانی فرد در مدیریت هیجان، کنترل خشم و تحمل ناکامی است. همراه بیماری که ساعتها در اضطراب و نگرانی به سر برده، ممکن است در اثر یک خبر ناخوشایند یا تأخیر در ارائه خدمات، توانایی کنترل هیجان خود را از دست بدهد. البته فشار روانی هرگز مجوز ارتکاب جرم نیست، اما شناخت این عوامل میتواند در پیشگیری از وقوع رفتارهای خشونتآمیز مؤثر باشد.
روانشناسان معتقدند هنگامی که هیجانهای شدید بر فرآیند منطقی تصمیمگیری غلبه میکنند، احتمال بروز رفتارهای تکانشی افزایش مییابد. در چنین شرایطی، فرد بدون ارزیابی پیامدهای حقوقی رفتار خود، اقدام به فحاشی، تهدید، تخریب یا حمله فیزیکی میکند. ضعف مهارتهای کنترل خشم، سابقه رفتارهای پرخاشگرانه، مصرف مواد مخدر یا الکل، مشکلات شخصیتی و یادگیری خشونت در محیط خانواده یا جامعه، از مهمترین عوامل خطر در شکلگیری این رفتارها به شمار میروند.
از دیدگاه حقوق کیفری، رفتارهای خشونتآمیز در بیمارستان میتواند عناوین مجرمانه متعددی داشته باشد. توهین به کارکنان درمان، تهدید، ایراد صدمه بدنی، تخریب اموال عمومی یا خصوصی، تمرد در برابر مأموران، اخلال در نظم عمومی و در مواردی حتی ایجاد رعب و وحشت، هر یک دارای وصف کیفری مستقل بوده و حسب مورد مشمول مقررات کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) و سایر قوانین مرتبط خواهند بود. همچنین اگر اموال بیمارستان که متعلق به دولت یا نهادهای عمومی است تخریب شود، مرتکب علاوه بر جبران خسارت، با مسئولیت کیفری نیز مواجه خواهد شد.
بر اساس ماده ۶۱۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، هر کس با هیاهو، جنجال، حرکات غیرمتعارف یا تعرض به افراد، موجب اخلال در نظم و آسایش عمومی یا بازداشتن مردم از کسب و کار شود، حسب مورد به مجازات مقرر محکوم خواهد شد. این ماده، یکی از مهمترین مستندات قانونی در برخورد با رفتارهای خشونتآمیز در مراکز درمانی است؛ زیرا چنین رفتارهایی علاوه بر آسیب به اشخاص، امنیت و آرامش عمومی را نیز مختل میکند.
در صورتی که رفتار مرتکبان با توهین، تهدید، ضرب و جرح یا تخریب همراه باشد، هر یک از این اعمال نیز مطابق مقررات قانونی، دارای مجازات مستقل بوده و ممکن است مرتکب همزمان به دلیل ارتکاب چند جرم تحت تعقیب قرار گیرد. بنابراین تصور اینکه عصبانیت یا نگرانی نسبت به وضعیت بیمار بتواند مسئولیت کیفری را از بین ببرد، با اصول حقوق کیفری سازگار نیست؛ هرچند دادگاه ممکن است شرایط روحی و انگیزه مرتکب را در تعیین مجازات مورد توجه قرار دهد.
از منظر روانشناسی حقوقی، بررسی «پرونده شخصیت» مرتکبان چنین جرایمی اهمیت فراوانی دارد. شناخت ویژگیهای شخصیتی، میزان کنترل تکانه، سابقه خشونت، وضعیت خانوادگی، مشکلات روانی، سطح تحمل ناکامی و شرایط اجتماعی مرتکب، میتواند به قاضی در انتخاب واکنش کیفری متناسب کمک کند. عدالت کیفری امروز تنها به جرم توجه ندارد، بلکه شخصیت مجرم را نیز در تصمیمگیریهای قضایی مورد ارزیابی قرار میدهد.
پیشگیری از خشونت در مراکز درمانی صرفاً با تشدید مجازات امکانپذیر نیست. آموزش مهارتهای مدیریت خشم، ارتقای فرهنگ گفتوگو، افزایش امنیت فیزیکی بیمارستانها، آموزش کارکنان در مدیریت بحران، اطلاعرسانی شفاف به همراهان بیماران و حضور مؤثر نیروهای حفاظتی، از مهمترین راهکارهای پیشگیرانه محسوب میشوند. در کنار این اقدامات، برخورد قاطع و قانونی با مرتکبان نیز نقش مهمی در ایجاد بازدارندگی دارد.
در پایان باید تأکید کرد که امنیت مراکز درمانی، بخشی از امنیت عمومی جامعه است. هرگونه تعرض به پزشکان، پرستاران، کارکنان درمان، بیماران یا اموال بیمارستان، تنها یک جرم علیه یک فرد یا یک مرکز درمانی نیست، بلکه رفتاری است که اعتماد عمومی به نظام سلامت را خدشهدار میکند. ازاینرو، مقابله با این پدیده نیازمند تلفیق دو رویکرد است: اجرای قاطع قانون از یک سو و شناخت علمی ریشههای روانشناختی رفتارهای خشونتآمیز از سوی دیگر. تنها با چنین نگاهی میتوان از تبدیل بیمارستان، که نماد آرامش و درمان است، به صحنه درگیری، خشونت و ناامنی جلوگیری کرد.
پاینده باشید
دانش آموز دیروز، امروزو فردا
