سلام به شما دوست عزیز که در مسیر شناخت و نزدیکی به خدا قدم برمیداری. ماه رمضان یک ماه معمولی نیست؛ بلکه یک «مهمانی ویژه الهی» است. این تعبیر زیبا از خود کلام معصومین (ع) گرفته شده که میفرمایند در این ماه: دُعِیتُمْ فِیهِ إِلَی ضِیَافَةِ اللَّه؛ یعنی شما به مهمانی خدا دعوت شدهاید. این ماه یک فرصت استثنایی و یک راه روشن برای رسیدن به سعادت و رضایت خداوند است.
برای اینکه با ابعاد مختلف این ماه عزیز بیشتر آشنا شویم، امام سجاد (ع) در دعای خود، ماه رمضان را با این ویژگیها توصیف میکنند و در نهایت، بزرگترین فضیلت آن را یادآور میشوند:
شَهْرَ الصِّیَامِ (ماه روزهداری): این ماه، فرصتی طلایی برای تمرین صبر، استقامت و کنترل بر خواستههای نفسانی است.
شَهْرَ الْإِسْلامِ (ماه تسلیم): ماهی که در آن یاد میگیریم در برابر دستورات و خواستههای خداوند با تمام وجود تسلیم باشیم و بندگی کنیم.
شَهْرَ الطَّهُورِ (ماه پاکی): این ماه مانند یک «شستشوی روحی» عمل میکند و آلودگیها و گناهانی که در طول سال بر دل و جان ما نشسته را پاک میکند.
شَهْرَ التَّمْحِیصِ (ماه خالص شدن): همانطور که طلا در کوره از ناخالصیها جدا و خالص میشود، سختیهای شیرین روزهداری، روح ما را قویتر، پاکتر و خالصتر میسازد.
شَهْرَ الْقِیَامِ (ماه شبزندهداری): زمانی ویژه برای عبادتهای شبانه و راز و نیاز با خدا در آرامش و خلوت سحر، که لذتی بینظیر دارد.
ماه نزول قرآن: شاید مهمترین ویژگی این ماه، هدیه بزرگ خداوند یعنی قرآن کریم به بشریت است که در همین ماه نازل شده است.
حالا که با شناسنامه این ماه آشنا شدیم، بیایید با اصلیترین عمل آن یعنی روزه، عمیقتر آشنا شویم.
روزه گرفتن فقط به معنای نخوردن و نیاشامیدن نیست. این اولین و سادهترین لایه از یک عمل عمیق و چندبعدی است. روزه در حقیقت یک تمرین جامع برای کنترل تمام اعضا و جوارح ماست تا از گناه و نافرمانی خدا دور بمانند (كَفِّ الْجَوَارِحِ عَنْ مَعَاصِیكَ). میتوانیم روزهداری را در چند مرحله ببینیم:
روزه شکم: این اولین مرحله است که در آن از اذان صبح تا اذان مغرب از خوردن و آشامیدن پرهیز میکنیم.
روزه چشم، گوش و زبان: در این مرحله، مراقب هستیم که چشمهایمان را به سمت صحنههای نامناسب و لهو و لعب ندوانیم (لا نُسْرِعَ بِأَبْصَارِنَا إِلَی لَهْوٍ)، با گوشهایمان به سخنان بیهوده و لغو گوش ندهیم (لا نُصْغِیَ بِأَسْمَاعِنَا إِلَی لَغْوٍ) و زبان خود را از هر گفتار ناشایستی حفظ کنیم.
روزه قلب: این بالاترین و ارزشمندترین مرحله است که به آن «وقف خداوند بودن» میگویند. در این مرتبه، انسان نهتنها از کارهای ممنوع دوری میکند، بلکه تمام اعضا، افکار و نیتهایش را فعالانه در مسیری به کار میگیرد که رضایت خدا در آن است (وَاسْتِعْمَالِهَا فِیهِ بِمَا یُرْضِیكَ). این یعنی تمام وجود انسان، در خدمت اهداف الهی قرار میگیرد.
هدف نهایی همه این تلاشها و تمرینها رسیدن به یک ویژگی کلیدی در شخصیت ماست که قرآن آن را اینگونه معرفی میکند:
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون
«شاید که پرهیزکار شوید.»
تقوا یعنی داشتن قدرت خودکنترلی و انضباط درونی که باعث میشود انسان در برابر گناهان و وسوسهها مقاوم باشد.
نکته مهم دیگر این است که زمان این ماه کاملاً دقیق و غیرقابل تغییر است. هیچکس نمیتواند روزه ماه رمضان را یک روز زودتر شروع کند یا به تأخیر بیندازد. این موضوع نشان میدهد که این ماه و اعمال آن نزد خداوند چقدر اهمیت و جایگاه ویژهای دارد. شاید یکی از حکمتهای این سختگیری این باشد که «مصالح وحدت و یکپارچگی مسلمانان» در سراسر جهان حفظ شود و همه با هم این ماه بزرگ را گرامی بدارند.
این تمرین خودسازی، ما را برای دریافت هدیه بزرگ این ماه یعنی قرآن آماده میکند.
بزرگترین فضیلت و افتخار ماه رمضان، نزول کتاب هدایت بشر، یعنی قرآن کریم، در این ماه است. خداوند در قرآن به همین ویژگی اشاره میکند و میفرماید:
الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ
«ماهی که در آن قرآن برای هدایت مردم نازل شده است.»
به همین دلیل است که ماه رمضان را «بهار قرآن» نامیدهاند. همانطور که در فصل بهار طبیعت زنده و باطراوت میشود، در ماه رمضان نیز روح و جان ما با انس گرفتن با کلام خدا، حیاتی دوباره پیدا میکند. این ماه بهترین فرصت برای تلاوت، تدبر و عمل به آیات نورانی قرآن است.
عظمت این ماه زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم قرآن در «شب قدر»، که برتر از هزار ماه است، نازل شده و این شب بزرگ نیز در همین ماه مبارک رمضان قرار دارد.
حال که با کلام خدا انس گرفتیم، نوبت به گفتوگوی مستقیم با او میرسد.
ماه مبارک رمضان، «بهار دعا و مناجات» است. در این ماه، درهای رحمت الهی بیش از هر زمان دیگری باز است و فرصت یک گفتوگوی صمیمی، نزدیک و عاشقانه با پروردگار فراهم میشود.
یکی از ویژگیهای این ماه که در مقدمه به آن اشاره شد، شَهْرَ الْقِیَام یا ماه شبزندهداری بود. «قیام»، «تهجد» و «شبزندهداری» به این معناست که بخشی از شب، بهخصوص در آرامش سحر، بیدار بمانیم و در خلوت خود با خدا راز و نیاز کنیم، نماز بخوانیم و دعا کنیم. این عبادتهای شبانه تأثیر عمیقی بر روح انسان میگذارد.
در واقع، عبادات روز و شب در ماه رمضان مکمل یکدیگرند:
زمان
عبادت اصلی
هدف و نتیجه
روز
روزهداری (صِیام)
تمرین صبر، تقوا و کنترل نفس
شب
نماز، دعا و تضرع
ارتباط عمیق و خالصانه با خدا در آرامش
این سفر معنوی تنها به رابطه ما با خدا محدود نمیشود، بلکه وظایفی را نیز در قبال دیگران بر عهده ما میگذارد.
ماه رمضان فقط یک سفر معنوی فردی نیست، بلکه یک فرصت بینظیر برای توجه به اطرافیان، تقویت مهربانی و رسیدگی به وظایف اجتماعی است. در این ماه، در کنار عبادتهای فردی، به سه وظیفه مهم مالی و اجتماعی نیز سفارش شدهایم:
نیکی به خویشاوندان: تلاش کنیم با مهربانی، محبت و بخشش به اعضای خانواده و بستگان خود نیکی کنیم و روابط فامیلی را محکمتر سازیم (نَصِلَ أَرْحَامَنَا بِالْبِرِّ وَالصله).
رسیدگی به همسایگان: از حال همسایگان خود باخبر شویم، نیازهایشان را جویا شویم و با احسان و بخشش به آنها کمک کنیم (نَتَعَاهَدَ جِیرَانَنَا بِالْإِفْضَالِ وَالْعَطِیَّةِ).
پاک کردن اموال: با پرداخت حقوق مالی واجب مانند زکات و کمکهای داوطلبانه، اموال خود را از حقوقی که دیگران بر گردن ما دارند، پاک و پاکیزه کنیم (نُطَهِّرَهَا بِإِخْرَاجِ الزَّكَوَات).
با انجام این اعمال، سفر معنوی ما کاملتر میشود و به هدف نهایی نزدیکتر میشویم.
تمام اعمال این ماه، از روزه و نماز و تلاوت قرآن گرفته تا دعا و کمک به دیگران، مانند قطعات یک پازل هستند که در کنار هم، یک تصویر زیبا از رشد و کمال انسان را میسازند. دستاوردهای اصلی این سفر سی روزه عبارتند از:
پالایش روح: در این ماه، روح انسان از آلودگیهای گناه و تعلقات غیرخدایی پاک میشود و برای دریافت رحمت و فیض بیپایان الهی آماده میگردد.
تقویت اراده: این تمرین یکماهه، قدرت کنترل نفس، انضباط شخصی و اراده ما را برای مقابله با سختیها و وسوسهها در طول سال تقویت میکند.
رضایت الهی: پیمودن این راه زیبا و پربرکت، در نهایت انسان را به «رضوان الهی» که بالاترین پاداش و بزرگترین سعادت است، میرساند.
ماه رمضان یک دوره آموزشی فشرده برای یک زندگی خدایی است. هدف نهایی این است که بتوانیم به دعای زیبای امام سجاد (ع) در وداع با این ماه جامه عمل بپوشانیم، آنجا که از خداوند میخواستند: اللَّهُمَّ وَاجْعَلْنَا فِی سَائِرِ الشُّهُورِ وَالْأَیامِ كَذَلِكَ مَا عَمَّرْتَنَا؛ «خداوندا! ما را در باقی ماهها و روزها، تا زمانی که به ما عمر دادهای، همینگونه (رمضانی) قرار بده». بیایید تلاش کنیم حالتهای معنوی، درسها و عادتهای خوبی را که در این ماه کسب کردهایم، در تمام طول سال حفظ کنیم تا این سفر سی روزه، اثری همیشگی و ماندگار در زندگی ما داشته باشد و هر روزمان، رنگ و بوی رمضان بگیرد.
