همزیستی هوشمند: چرا سلامت ما به میکروب ها گره خورده است؟

درون بدن هر انسان شهری زنده و پرهیاهو وجود دارد؛ نه از انسان‌ها، بلکه از تریلیون‌ها میکروب. این جامعه‌ی میکروسکوپی را «میکروبیوم روده» می‌نامند — مجموعه‌ای از باکتری‌ها، قارچ‌ها و ویروس‌های بی‌ضرر که وزنشان گاه به اندازه‌ی مغز انسان است، حدود ۱ تا ۲ کیلوگرم. در هر انسان، بیش از ۱۰۰ تریلیون میکروب زندگی می‌کند — یعنی ده برابر تعداد سلول‌های بدن، و جمعیتی بیش از هزار برابر کل انسان‌های روی زمین. پژوهش کلاسیک Human Microbiome Project (۲۰۱۲) نشان داد تنوع و ترکیب این میکروب‌ها با سلامت گوارشی، ایمنی و حتی متابولیسم بدن ارتباطی تنگاتنگ دارد.

میکروبیوم در هضم فیبرها و تولید ترکیباتی به نام اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر، مانند بوتیرات، نقش دارد؛ موادی که دیواره روده را تغذیه می‌کنند و التهاب را کاهش می‌دهند (مطالعه‌ی Louis و Flint، مجله Nature Reviews Microbiology, ۲۰۱۷). افزون بر آن، این میکروب‌ها به سیستم ایمنی آموزش می‌دهند که میان دشمن و دوست تمایز قائل شود. نوزادانی که در ماه‌های نخست زندگی در تماس متعادل با میکروب‌ها نیستند، در آینده بیشتر مستعد آلرژی و آسم‌اند (مطالعه‌ی Strachan، BMJ, ۱۹۸۹).

اما تأثیر میکروبیوم فقط به روده محدود نمی‌شود. تحقیقات جدید روی «محور روده–مغز» نشان داده‌اند که باکتری‌های روده با تولید سروتونین و گابا می‌توانند بر خلق‌وخو و اضطراب اثر بگذارند (Cryan و Dinan، Nature Reviews Neuroscience, ۲۰۱۲). بدن انسان و این میکروب‌ها در نوعی همزیستی هوشمند زندگی می‌کنند: ما به آن‌ها غذا می‌دهیم، آن‌ها تعادل فیزیولوژیک ما را حفظ می‌کنند.

این تعادل شکننده است و بزرگ‌ترین تهدیدش مصرف بی‌رویه‌ی آنتی‌بیوتیک‌هاست. داروهایی که قرار است دشمن را نابود کنند، معمولاً کل شهر را ویران می‌کنند. پژوهش Jernberg et al., در Microbiology (۲۰۱۰) نشان داد که حتی یک دوره کوتاه سفالوسپورین یا ماکرولید (مثل سفازولین و آزیترومایسین)، ترکیب میکروبی روده را تا یک‌سال دگرگون می‌کند و تنوع باکتری‌ها را به‌شدت کاهش می‌دهد. این آسیب زمینه را برای رشد باکتری‌های فرصت‌طلب، افزایش مقاومت دارویی و حتی اختلالات متابولیک فراهم می‌کند.

بازسازی میکروبیوم هفته‌ها تا ماه‌ها زمان می‌برد، اما ممکن است هرگز کاملاً به حالت اولیه برنگردد. رژیم غنی از فیبر، مصرف غذاهای تخمیری مانند ماست و کفیر، و پرهیز از آنتی‌بیوتیک‌های غیرضروری می‌تواند به ترمیم کمک کند.

سلامت امروز فقط مربوط به اعضای بدن نیست؛ به زیست‌بوم درون ما هم مربوط است. هر بار که بی‌دلیل آنتی‌بیوتیک مصرف می‌کنیم، گوشه‌ای از این اکوسیستم را ویران می‌کنیم — و در واقع، به خودمان آسیب می‌زنیم.