خطبه غدیر خم، فراتر از یک اعلامیه سیاسی یا صرفاً تعیین جانشین، بیانیهای ژرف درباره سرشت هستی و جایگاه انسان در این نظام آفرینش است. در این خطبه با دیدگاهی خداباورانه، پایه های معرفت شناسی و انسان شناسی را ترسیم می کند. بدون درک این ابعاد فلسفی، درک خطبه ی غدیر دشوار خواهد بود.
وحدانیت مطلق و ربوبیت الهی: خطبه با تأکید بر یگانگی خداوند آغاز میشود: «اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هُوَ الْأَوَّلُ...». این اصل، سنگ بنای هستیشناسی اسلامی است. همه چیز از هستی مطلق آغاز شده و به سمت او بازخواهد گشت.
ولایت، حلقه اتصال خلق و خالق: در این نظام هستی، ولایت الهی (که در امامت تجلی مییابد) امتداد ربوبیت خدا در زمین است. پیامبر (ص) با معرفی علی (ع) به عنوان ولیّ، او را "مُوصَلٌ بِهِ إِلَى رِضْوَانِ اللَّهِ" (وسیله رسیدن به رضوان الهی) معرفی میکند. ولایت، پل ارتباطی ضروری بین عالم ملک (مخلوقات) و ملکوت (خداوند) است. نادیده گرفتن این ولایت، گسست از این نظام هماهنگ الهی و انحراف از مسیر هدایت تکوینی است.
هدفمند بودن آفرینش: خطبه غدیر بر حکمت و هدفمندی آفرینش تأکید دارد. انسان و جهان، بیهوده نیافریده شدهاند. ولایت امام معصوم، راهنمای تحقق این هدفمندی در زندگی فردی و اجتماعی انسان است تا او را به «مَعْرِفَةِ عَظَمَتِهِ» (شناخت عظمت خدا) برساند.
