/برای یتیم بعدی.../

یا

/نگاهی به «موبی دیک» اثر هرمان ملویل/

در میان آثار هنری بی‌شماری که در طول تاریخ به دور افکار، عقاید و عواطف گوناگون بشر پیچیده و آن‌ها را تقویت یا تضعیف می‌کنند، گاه آثاری پدید می‌آیند که تاثیری جاودانه بر روی جامعه مخاطب پیش روی خویش گذارده و نه فقط این، بلکه موجب خلق مکاتب هنری بعد از خودشان می‌شوند.

آثاری از این دست معمولا وام‌دار دو چیز اساسی هستند: واقعیت اجتماعی انسان و واقعیت فردی انسان.

واقعیت اجتماعی انسان‌ها از کشمکش‌ها و انقلاب‌های یک جامعه حقیقی یا خیالی که در ذهن نویسنده تصویر شده، کشف و پرداخت می‌شوند و واقعیت فردی انسان از مطالعه، فهم و تفقه در علوم و مفاهیم درونی بشر. (که می‌توان مهم‌ترین مصداق را در اینجا و در این مورد «دین» در نظر گرفت)

آثار هنری شاخص و تاثیر گذار به طور عمده به این دو وجهه پرداخته و معنایی مجهول یا مغفول را برای انسان باز‌تعریف می‌کنند اما گاه پیش می‌آید که اثر یا آثاری به این دو وجهه به طور مشترک پرداخته و اثری از لحاظ مفهومی سنگین، پیچیده و البته بسیار عمیق پدید می‌آورند.

رمان سترگ «موبی دیک» یا نهنگ سفید نوشته هرمان ملویل از آن دست آثاری‌ست که به واقعیات اجتماعی و فردی انسان به طور توامان و طی یک عمل بسیار مهم، حیاتی، تاریخی و بدوی یعنی «شکار» پرداخته.

ناخدا اهب، والگیر کارکشته‌ای‌ست که یک پایش را در راه صید ناکام نهنگ سفید، یعنی بزرگترین وال تمام اقیانوس‌ها از دست داده و قسم خورده که بازگردد و حتی به قیمت جانش هم که شده این نهنگ را بکشد.

پرداخت فوق العاده ملویل به این طرح ساده که شامل یک کنش اجتماعی مهم یعنی شکار و یک کنش درونی مهم یعنی انتقام از طبیعت باعث شده که این کتاب به گویش مکرر و مطنطن بشریت نه در زمانی خاص بلکه به صورت جاودان درآید. چرا که ملویل از تمام آن چیزی سخن می‌گوید که بشر تا بدین‌جا آن را طی کرده و همچنان در مسیر آن، مجدانه گام بر‌می‌دارد: تسخیر طبیعت

برای ما انسان‌ها از روز نخست تا به الان مهم‌ترین مسئله نه شناخت جهان بلکه تسخیر و تسلط بر جهان به واسطه شناخت بوده و این دغدغه هماره انسان‌ را با تمام جزئیات هستی‌اش وارد کشمکشی بی‌پایان کرده. ملویل این کشمکش ازلی ابدی را به بهترین شکل ممکن بازتعریف کرده و ما را متوجه چیزی می‌کند که بدان مشغولیم ولی احتمالا نمی‌شناسیم‌اش.

نهنگ سفید ملویل بر هنرمندان، و جریان‌های هنری زیادی پس از خودش تاثیر گذاشته، سبک پرداخت ملویل در موبی دیک را می‌توان اولین نشانه‌های فتوریسم دانست و همچنین ترکیب هنرمندانه آرا کتاب مقدس با محتوی و فرم داستان را می‌توان تاثیر گذار بر داستان‌نویسانی چون جویس و فاکنر تلقی کرد.

این اثر هنری سترگ با جنونی کفرآلود از واقعیت‌های ناگفته انسان در مواجهه با دین، جامعه و طبیعت سخن می‌گوید.

در انتهای داستان، راوی، اسماعیل همچو یتیمی‌ست که پس از معراجی به تمام تاریخ بشر، متحیر و معلق، بر روی آب شناور مانده و خود را یتیمی نجات یافته از این سفر می‌داند که آن را برای کس دیگری تعریف می‌کند

برای یتیم بعدی...