تاملات و شاید یادداشتهای مندرآوردی
معرفی چند کتاب دربارهی تاریخ معاصر
بر کسی پیچیدگیهای تاریخ معاصر پوشیده نیست. و بالاخره بر کسی نزدیکی و قابل لمس بودن آن هم پوشیده نیست. بیراهه نیست اگر بگوییم ما در تاریخ معاصر و پیامدهایش داریم زندگی میکنیم. البته این مسئله برای تمام اعصار تاریخی تاحد زیادی صادق است اما دربارهی تاریخ معاصر بسیار ملموستر است. امروز هر جریانی خوانش خود را از تاریخ معاصر ارائه میدهد. خوانشهایی که گاه مارا وادار میسازند به طرح اگرهای بسیاری کشانده شویم. اگر مصدق سرنگون نمیشد چه میشد؟ میشد جلوی انقلاب را گرفت؟ اگر شاه با امینی میساخت چه میشد؟ اگر انقلاب نمیشد چه میشد؟ اگر بعد از انقلاب قدرت دست مکتبیها نمیافتاد چه میشد؟ اگر حمله به سفارت آمریکا ناموفق میماند چه میشد؟ اگر رضاشاه دیکتاتور میماند ولی مستبد نمیشد، چه میشد؟ اگر خاتمی عقب نمینشست، چه میشد؟ اگر هاشمیرفسنجانی با خامنهای برای کنار زدن جناح چپ، به رهبری موسوی، همکاری نمیکرد چه میشد؟
بگذریم. تا ابد میتوان از این پرسشهای عالمانه و بیجواب میتوان مطرح کرد.
البته من خیلی اهل معرفی کتاب نیستم و نخواهم بود. کتابهای این لیست برای من بشخصه جالب بودهاند. شاید برای شما هم خواندنی بنظر برسند.
درنهایت اما حس میکنم بهتر باشد به معرفی کتابهای من چندان توجهای نشود. تاریخ معاصر روایت باز و چندوجهیایست که با گذشت زمان بیش از پیش به ما نشان خواهد داد، تاریخ روایتی باز و ظرفی بیانتهاست. که احتمالا عالمان و آگاهان از تمام حقایقش، پیامبرانی دروغین هستند. شاید یک چرند کلیشهای بنظر برسد لیکن هرچقدر که بیشتر میگذرد به این نتیجه میرسم که چقدر پیرامون ما پیچیده و باز است، با این تفاسیر پس احتمالا باید گفت بهتر است دربارهی بسیاری از داوریهای ارزشیِ بهظاهر عادیمان تجدیدنظر کنیم.
۱. ایران بین دو انقلاب
نویسندهی این کتاب، یرواند آبراهامیان، استاد ممتاز تاریخ، است. احتمالا به هرجا سر بزنید این کتاب را دارد. ایران بین دو انقلاب روایت اجمالیایست از ایرانِ بین دو انقلاب. از مبارزات مشروطهخواهانه آغاز میشود درنهایت هم با پیروزی انقلاب ۵۷ تمام میشود. بعد از خواندن این کتاب میتوانید نگاهی هم به کتاب تاریخ ایران مدرن بیاندازید از همین نویسنده. آن کتاب هم در کل همین بازهی زمانی را در برمیگیرد و اثر جدیدتر نویسنده محسوب میشود. محتوای دو کتاب تفاوت چندانی ندارند و هردو کتاب تحلیلهای اصلی نویسنده را دربرمیگیرند.
۲. تاریخ ایران مدرن، عباس امانت
این کتاب در ایران بهطور رسمی منتشر نشده. اما اگر به باسلام یا دستفروشهای جلوی دانشگاه تهران رجوع کنید میتوانید به راحتی مانند هر کتاب دیگر تهیه کنید. مشکلاتی دربارهی ترجمهاش وجود دارد که احتمال دارد باعث آزردگیتان هنگام مطالعه شود. از جمله که لحن متن در تعادل نیست. مثلا گاه از اصطلاحات عامیانه “اللهبختکی” و “مندرآوردی” “کافهای” استفاده میکند و گاه هم از مفاهیمی چون “هژمونی” و “خودبیگانگی فرهنگی” و “اتوریته” استفاده میکند. بشخصه، برای من که خوانندهای عادی هستم، این عبارات در نگاه اول مبهم باشند. اما خب بهقول علی بندری باید گاه کتابهای سخت خواند تا سطح آدم بالا برود. البته شاید علت این مشکلات در ترجمه، مترجمانش باشند، که بهگفتهی خود نویسنده بدون اطلاع او دست به ترجمه زدهاند. اما دربارهی محتوای کتاب، کتاب حدود هزار و صدصفحهای است و از تلاشهای شاه اسماعیل برای شاه شدن آغاز میشود و با مذاکرات هستهای دورهی روحانی تمام میشود. البته که ابتدای کتاب که به دورهی صفوی و قاجار میپردازد مختصر و کلیست. با اینحال اطلاعات مختصر اما مفیدی را نویسنده در اختیار خواننده قرار میدهد، از جمله دورهی قاجار و عصر ناصرالدین شاه که تخصص نویسنده است. اما دغدغهی اصلی او در تالیف این کتاب بررسی این پرسش است که “چگونه میان نیروهای سیاسی مختلف روحانیت غالب شد؟” پرسشی که باعث میشود نویسنده مارا به دوران صفوی ببرد و تا همین عصر بکشاند. علیرغم قلمفرساییهای زیاد، و دانش گستردهیِ غیرقابل انکار نویسنده، نویسنده چندان نتوانست من را قانع سازد. تز و تحلیل مرکزی چندانی هم در کتاب نیافتم و بیشتر از آن با یک روایت نه چندان تازه مواجه بودم. با اینحال، مطالعهی این کتاب خالی از حسن نیست.
۳. دولت و جامعه در ایران
این نیز عنوان کتابیست از همایون کاتوزیان، نویسنده و پژوهشگر پرکارِ میانرشتهای، که از اقتصاد گرفته تا سعدیشناسی دارای آثار متعدد است، او کتاب را با تحلیلی دربارهی دورهی مشروطه آغاز میکند و پس از آن به تفصیل و با دقتی ستودنی به بررسیِ قرارداد ۱۹۱۹ و کودتای ۱۲۹۹ میپردازد. نگاه نویسنده و تحلیل او از کودتای رضاخان و قرارداد ۱۹۱۹ نگاه نسبتا تازهایست. با توجه به اسناد متنوعی هم که نویسنده به آن استناد میکند، احتمالا تاحد زیادی میتواند شما را قانع و همراه کند.
البته نویسنده در یک چارچوب معین به تحلیل دورهی مشروطه میپردازد که خود نام “جامعهی کوتاهمدت” را برآن مینهد. نقدهای جدیای به این تئوری وجود دارد که فکر نکنم اینجا جای مناسبی برای مطرح کردن آنها باشد.
اگر قصد مطالعهی بیشتر داشتید، میتوانید به سراغ کتاب “اقتصاد سیاسی ایران” و “مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران” از همین نویسنده، بروید. چارچوب تحلیلی نویسنده در این دو اثر هم حول همان نظریهی جامعهی کوتاهمدت است. اقتصاد سیاسی هم از آثار شاخص است. علیرغم اسم پرابهتش کتاب سختفهمی نیست. روایتیست از تاریخ معاصر ایران از عصر مشروطیت تا دوره پهلوی، با تمرکز بر وضعیت حکمرانی و مدیریت این اعصار.
۴. تجدد آمرانه
این کتاب مجموعهی مقالاتیست از نویسندگان مختلف، که توسط تورج اتابکی گردآوری شدهاند. موضوع اصلی مقالات بررسی سیاست و حکمرانی رضاشاهیست. و البته در کنار آن یک مطالعهی تطبیقی با دورهی آتاتورک در ترکیه. برای شناخت عصر رضاشاه احتمالا کتاب خواندنیای باشد.
۵. کودتا
برای بررسی جنبش ملیشدن نفت در ایران و کودتای ۲۸ مرداد کتابهای متنوعی وجود دارد. از جمله کتاب مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران که کمی پیشتر به آن اشاره کردم. این کتاب روایتیست از زندگی سیاسی مصدق، از تولد تا مرگ در احمدآباد. کتاب کودتا نیز از یرواند آبراهامیان کتاب دیگری دربارهی کودتا ۲۸ مرداد است. اما بنظرم تازهترین کتاب، که واقعا حرفهای بسیار تازهای برای گفتن دارد، کتاب بحران نفت در ایران از همین نویسنده است. این کتاب نسبتا جدیدیست که نویسنده آن را براساس اسناد جدید وزارت خارجه آمریکا نوشته است. کتاب یکجورایی ردیّهایست بر افسانهها و روایات غالب دربارهی ۲۸ مرداد. پیشتر در یک مطلب خلاصهای از ایدههای نویسنده در این کتاب نوشته بودم. اگر قصد مطالعهی بیشتر دربارهی ملی شدن نفت دارید شاید کتاب تراژدی تنهایی از کریستوفر دو بلگ بد نباشد. البته اسم اصلی این کتاب میهنپرست ایرانی است، نمیدانم بر چه اساسی نشر چشمه عنوان تراژدی تنهایی را بر آن گذاشته است. بگذریم، این کتاب زندگینامهایست از مصدق، و البته با تمرکز بر ملیشدن نفت و کودتا، نویسنده آن با لحنی ساده و بیطمطراق متن را نوشته. از این رو احتمالا میتواند خواندنی باشد، شاید هم برای برخی باعث گلایه شود. بهطور کل اگر قصد یک مطالعهی دقیق و بسیار جدی دارید، شاید کودتا و بحران نفت در ایران، دقیقتر باشند.
۶. انقلاب آرام ایران
بیدقتیِ بزرگی است اگر بخواهیم تاریخ معاصر بخوانیم ولی از بررسی جریانهای روشنفکری چشمپوشی کنیم. چهبسا شاید بتوان گفت روشنفکری، خصوصا در دورهی پهلوی دوم، بسیار در به حرکت در آوردن جمعیتهای شهری موثر بوده است. کتاب نواندیشان ایرانی از سیدعلی محمودی احتمالا مدخلی مناسب برای شروع است. نویسنده در این کتاب به معرفی چند تن از متفکرین برجستهی ایران معاصر میپردازد، از جمله علی شریعتی، جلال آلاحمد، مهدی بازرگان، علامه طباطبایی، علامه نائینی، مرتضی مطهری، محمد علی فروغی و عبدالرحمن کواکبی.
اگر به این موضوع علاقمند هستید احتمال زیاد کتاب تجدد و تجددستیزی، از عباس میلانی، نزدتان حرفهای بسیاری برای گفتن دارد. البته در نگاه نخست شاید محتوای کتاب چندان به موضوع مذکور مربوط بنظر نرسد. اما دغدغهای که میلانی در این کتاب دارد دقیقا یکی از اصلیترین دغدغههای روشنفکران ایرانی در طول تاریخ معاصر است: نسبتِ سنت و مدرنیته، یا همان تجدد، به چیست؟ آیا میتوان میان این دو ایده تماس برقرار کرد؟ یا آنکه از همان ابتدا یک پارادوکس خیالی و کاذب میانشان ساخته بودیم؟ میلانی کتاب را با مقالاتی دربارهی ریشههای تجدد در ایران، از جمله در گلستان سعدی و رستمالتواریخ، آغاز میکند و سپس این موضوع را تا دورهی معاصر و داستاننویسی معاصر، از جمله گلشیری و هدایت، ادامه میدهد.
یکی از کتابهای خواندنی دیگر در این زمینه کتاب انقلاب آرام ایران از علی میرسپاسیست. ایشان نیز یکی از نویسندگان پرکار حوزهی تاریخ روشنفکریست. این کتاب هم تحلیل تازه و جدیدی از انقلاب ۵۷، با تمرکز بر نقش روشنفکران، است. کتاب بهتازگی در ایران منتشر شده است، از این رو شاید پیدا کردنش کمی سخت باشد. با اینحال، خواندن این کتاب را توصیه میکنم. دستکم به من زاویه دید تازهای معرفی کرد. پروژهی متفاوتی که میرسپاسی در این کتاب پیگیری میکند بررسی انقلاب از دید افکار و ایدهها است. از این رو، میرسپاسی اتفاقی که در ۵۷ رخ داد را نه مطلقا یک رخداد سیاسی بلکه پیش از هرچیز انقلابِ فرهنگی و فکریای میداند که دلِ بلندمدت و به تدریج رخ داد.
۷. شورشیان آرمانخواه
این عنوان کتابیست از مازیار بهروز. شورشیان آرمانخواه گزارشیست مجمل از تاریخ جریانات چپ ایران، با تمرکز بر بازهی زمانی ۱۳۳۲ تا سرکوب در دههی ۱۳۶۰. در آخر نیز نویسنده تحلیل خود را از علل ناکامی جنبش چپ در ایران ارائه میدهد.
اگر به این موضوع علاقمند هستید دو کتاب دیگر هم احتمالا برایتان جالب باشد. نخست کتاب کشف ایران از علی میرسپاسی، که روایتیست از زندگی و اندیشهی تقی ارانی. تقی ارانی، روشنفکرِ مارکسیستی بود که بهزعم عدهای، پدر معنوی حزب توده، در زندان رضاشاه درگذشت. البته که هدف نویسنده از نگاشتن این کتاب با موضوع فعلی ما متفاوت است اما تردیدی نیست که ارانی از چهرههای تاثیرگذار در جنبش چپ ایران است. پیشتر چکیدهای از این کتاب گذاشته بودم.
خلیل ملکی و سیمای انسانی سوسیالیسم ایرانی نیز کتابیست نوشتهی همایون کاتوزیان. این کتاب هم روایت و تحلیل تازهایست از افکار و زندگیِ خلیل ملکی، سوسیالیست مستقل ایرانی که عموما او را به انتقادهایش از مواضع توده و شوروی میشناسیم. از آنجا که این کتاب چند سالیست تجدید چاپ نشده است احتمالا تهیه نسخهی فیزیکیاش کمی سخت باشد. اما فکر کنم ارزشش را دارد.
۷. متفرقه
دو کتاب شاهنشاه از ریچارد کاپوشچینسکی و ایرانیها چه رویایی در سر دارند از میشل فوکو هم بنظرم جالب هستند. البته که باید نسبت به این دو کتاب محتاط بود. چرا که اولا این دو کتاب دارای بیدقتیهای زیادی هستند. به دو دلیل. اول آنکه دو نویسنده کتاب، کاپوشچینسکی و فوکو، شناخت چندان دقیقی از اوضاع اجتماعی ایران در آن دوره ندارند. مثلا در یک جا فوکو شاه عبدالعظیم را پسر امام رضا معرفی میکند. در ضمن هردو نویسنده تحت تاثیر انقلاب و فضای آن، از جمله شایعات آن دوره، دست به قلم بردهاند. پس بهتر است نسبت به برخی از اظهارات نویسندگان محتاط باشیم. ارزش این دو کتاب چندان به تحلیلهایشان نیست، بلکه بهخاطر نزدیکیای است که این دو کتاب با فضای انقلابی دارند. از جمله گزارشهایی از نزدیک، که جذابیت کتاب را دوچندان میکنند.
یک کتاب دیگر هم که دلم نیامد اسمی ازش نیارم کتاب جستارهایی دربارهی تئوری توطئه در ایران است. این کتاب در اثر شامل سه مقاله از احمد اشرف، جامعهشناس، همایون کاتوزیان و یرواند آبراهامیان است. بخش اعظمی از این کتاب به معرفی و رد افسانههای سیاسی و تاریخیِ ایرانیان است.
مطلبی دیگر از این انتشارات
چرا بازی پرسپولیس - فجر سپاسی بدون تماشاگر برگذار شد؟
مطلبی دیگر از این انتشارات
درس اول: از کجا وارد یادگیری ماشین شویم که وقتمان نسوزد؟
مطلبی دیگر از این انتشارات
انقلاب کی شکل می گیرد؟