ایرانِ کوانتومی

در روزگاری نه‌چندان دور، قبل از نیوتون، گالیله و دوستانش، مردمانی در ایران‌زمین می‌زیستند که برای اولین‌بار فیزیک را به عنوان یک علم پذیرفتند و آن‌را جلو بردند. دانشمندانی در این مرزوبوم در سودای کشف رازهای طبیعت روزشان را شب می‌کردند، ابن هیثم، خواجه نصیرالدین طوسی، ابوریحان بیرونی و ابوعلی‌سینا هر یک سنگ بنای علمی را گذاشتند که بعدها اروپاییان با لاتینیزه‌کردنشان آن را دست‌مایه مباهات و افتخارشان کردند. ابن هیثم که به او لقب پدر نورشناسی مدرن را داده‌اند، 600 سال قبل از نیوتون نورشناسی انجام می‌داده است و نظریه‌های مهمی برای بازتاب و شکست نور و ارائه داده و سرعت صوت را اندازه گرفته است که اول را اولین فردی می‌دانند که روش علمی مبتنی بر آزمایش را بکار برده و پایه‌گذار آن بوده است؛ اما فروغ مشعلِ المپیک علم که روزی در دستان دانشمندان این سرزمین بود، در گرداب جنگ های داخلی و خارجی و حملۀ مغول خاموش شد و در جایی در اروپا که بعد از جنگ‌های صلیبی با دانش ایرانیان و مسلمانان آشنا شده‌ بودند مشعل علم دوباره روشن شد و جان گرفت و اروپایی که رنسانس را کلید زد و نتیجتا انقلاب علمی‌اش منجر به انقلاب‌های صنعتی شد؛ و قرن‌های بعدی استعمار ایران باعث شد که ما صرفا تبدیل به مصرف‌کننده علم و محصولات اروپا شویم، مردم ما به اروپا سفر می‌کردند تا محصولات اروپایی و علم اروپایی را بیاورند تا ما در ایران مصرف کنیم و ایران برای مدت بسیار زیادی مصرف‌کننده مانده است و می‌توان انرژی هسته‌ای را یکی از موارد نادری در تاریخ علم معاصر ایران دانست که ما هرچند خیلی دیرتر از دیگران اما با توان خودمان به آن دست یافتیم و همین باعث شد که فشارهای زیادی به ما وارد شود، چرا که دیگران زودتر از ما رسیده بودند و سازوکارهایی را طراحی کرده بودند تا همه‌گان مصرف‌کننده باشند‌ و فقط آن‌ها تولیدکننده! حالا فیزیک کوانتومی و فناوری کوانتومی نیز از این قضیه مستثنی نیست، این فناوریِ جدید که حالا پیشرفتش درحال سرعت‌گرفتن است در حال تبدیل‌شدن به یکی از علوم و فناوری‌های راهبردیِ آینده است و کشورهای بسیاری هم‌اکنون در حال سرمایه‌گذاری و کار در این حوزه هستند و رقابت تازه شروع شده است، خبر خوب این است که ما با تکیه بر تجربه‌های قبلی‌مان می‌توانیم پیش‌تاز فناوری کوانتومی در جهان بشویم، مشروط بر آنکه همت بگماریم و در این زمان که به قول خارجکی‌ها در گلدن‌تایمش هستیم، اگر حمایت‌ها و برنامه‌ریزی‌ها به‌ بهترین نحو انجام شود، می‌توان ایران را تبدیل به ایرانِ کوانتومی کرد، همانطور که ایران را ایرانِ هسته‌ای کردند، اما بسیار دیر این اتفاق افتاد، اما تنور کوانتوم هنوز داغِ داغ است، فقط باید آستین‌ها را بالا بزنی و نان را بچسبانی!

 امسال را می‌توان سال روشن‌شدن موتور کوانتوم ایران دانست برای تبدیل‌کردن ایران به ایرانِ کوانتومی. همین اردیبهشت‌ماه بود که سند ملی توسعه علوم و فناوری‌های کوانتومی در مجلس با همکاری معاونت علمی ریاست‌جمهوری و سازمان انرژی اتمی تصویب شد، سندی که قرار است نقشۀ راه ده‌سالۀ کشور در حوزۀ کوانتومی باشد. به تازگی نیز معاون علمی ریاست جمهوری اعلام کرد که سرمایه‌گذاری 3 میلیون دلاری برای برپایی آزمایشگاه ارتباطات کوانتومی و حسگرهای کوانتومی(با تمرکز بر ساعت اتمی) است که تا سال آینده رونمایی می‌شود. همچنین دانشگاه‌های مطرح کشور نیز هر کدام به زعم خود مرکز و پژوهشگاهی برای علوم کوانتومی راه‌اندازی کرده‌اند. یکی از خبرهای شگرف این حوزه هم خبری است که شهید طهرانچی بیست‌روز قبل از شهادتش اعلام کرد، که در دانشگاه آزاد اولین کامپیوتر کوانتومی ایران به بهره‌برداری رسیده است و در حال حاضر 30 کیوبیت دارد که شهید نوید این را داده بود تا سال 1407 به 107 کیوبیت خواهد رسید.

اما ادامۀ مسیر نیازمند حمایت و برنامه‌ریزی بیشتر و دقیق‌تری است. ما در ایران تجربه‌ای گران‌سنگ، موفق و البته خونین در ورود به فناوری‌های حساس داریم. انرژی هسته‌ای را با تلاش‌های بومی، با اتکا به دانشمندان خودمان، و با وجود فشارهای بین‌المللی به نقطه‌ای رساندیم که امروز به آن افتخار می‌کنیم. این تجربه نشان داد که اگر اراده ملی، حمایت ساختاری و تربیت نیروی انسانی هم‌راستا شوند، می‌توانیم در فناوری‌های پیشرفته حرفی برای گفتن داشته باشیم. حالا نوبت کوانتوم است.

 اما این مسیر، صرفاً با بودجه و سند پیش نمی‌رود. باید گفتمان علمی کشور تغییر کند و مکانیک کوانتومی و فناوری‌های کوانتومی در سرفصل‌های رشته‌هایی که پتانسیل‌ش را دارند گنجانده شود و سرمایه‌گذاری‌های خیلی بیشتری بر روی این بخش انجام شود، همراه با طراحی یک زنجیرۀ تامین قطعات تا هزینه و زمان تامین قطعات خاصی که در این حوزه استفاده می‌شود کاهش بیابد. همچنین می‌توان حمایت‌های ویژه‌ای برای علاقه‌مندان به فناوری‌های کوانتومی در نظر گرفت و همچنین به نقشِ ویژۀ فعالیت های نظری در پیشبرد مرزهای کوانتوم و حل نارسایی‌های موجود در این نظریه نیز باید توجه کرد.

کوانتوم یکی از فرصت‌های حیاتی ماست تا دوباره جایگاه ایران در جهان علم را بازتعریف کنیم، تا دوباره ایرانی ساخته شود که محور علم جهان شود و نه فقط مصرف‌کنندۀ آن. ما باید تلاش کنیم تا در یک افق 50 تا 70ساله، آنقدر تولید علم و پیشرفت علمی و صنعتی داشته باشیم که اگر آن‌زمان کسی خواست از علم روز آگاه شود، مطالعه کند و علم بیاموزد، ناگزیر شود که زبان فارسی را یاد بگیرد و چرخۀ ترجمه در ایران معکوس شود، باید برای روزی تلاش کرد که کتاب‌های دانشمندان ما به زبان‌های مختلف ترجمه و به‌عنوان منبع دروس در جهان استفاده شود، این هدف نیز دور از دسترس نیست، ما در تاریخ‌مان یکبار موفق به انجام این کار شده‌ایم، مسلما با تلاش و کوشش می‌توان جایگاه حقیقی ایران در متن تاریخ علم جهان را دوباره احیا نمود، و یکی از گام‌های این هدف، تلاش در حوزۀ فناوری کوانتومی و فیزیک کوانتومی است، برای تبدیل ایران به چیزی که ما به آن می‌گوییم ایرانِ کوانتومی.