اشرف مخلوقات کیست؟

#اشرف_مخلوقات کیست؟

عنوان: بررسی علمی و فلسفی جایگاه انسان به‌عنوان «اشرف مخلوقات»: نقد ادعای برتری ذاتی و برگزیدگی قومی چکیده مفهوم «اشرف مخلوقات» در ادیان ابراهیمی، به‌ویژه اسلام، به انسان به‌عنوان موجودی با پتانسیل برتری نسبت به سایر مخلوقات اشاره دارد، اما آیا انسان در عمل به این جایگاه رسیده است؟ این مقاله با رویکردی علمی و فلسفی، با استناد به شواهد زیست‌محیطی، تاریخی و رفتارشناختی، استدلال می‌کند که انسان هنوز به مقام «اشرف مخلوقات» نرسیده است. همچنین، ادعای «برگزیدگی قومی» و برتری ذاتی یک گروه خاص رد می‌شود و نشان داده می‌شود که تفکر و تیز‌هوشی به‌تنهایی نمی‌توانند معیار عقلانیت یا برتری اخلاقی باشند، زیرا این توانایی‌ها در راستای شر نیز به کار گرفته شده‌اند. --- مقدمه در متون دینی، به‌ویژه در قرآن (سوره تین، آیه ۴)، انسان به‌عنوان موجودی با «بهترین صورت» (أحسن تقویم) معرفی شده که توانایی‌های شناختی، اختیار و ظرفیت معنوی او را از سایر موجودات متمایز می‌کند. با این حال، این پتانسیل به معنای تحقق خودکار مقام «اشرف مخلوقات» نیست. در این مقاله، با بررسی شواهد علمی و تاریخی، استدلال می‌شود که رفتارهای مخرب انسان در قبال طبیعت، سایر موجودات و حتی خود گونه‌اش، نشان‌دهنده فاصله او از این جایگاه ایده‌آل است. همچنین، ادعای برگزیدگی قومی که در برخی متون دینی (مانند تورات) مطرح شده، به‌عنوان عاملی برای توجیه رفتارهای غیراخلاقی نقد می‌شود. --- بخش اول: نقد مفهوم «اشرف مخلوقات» در رفتار انسانی 1. تخریب محیط‌زیست و گونه‌های زیستی انسان با بهره‌گیری از فناوری پیشرفته، تأثیرات عمیقی بر اکوسیستم جهانی گذاشته است. بر اساس گزارش سازمان ملل متحد (IPBES، ۲۰۱۹)، فعالیت‌های انسانی باعث انقراض بیش از یک میلیون گونه زیستی شده است. تخریب جنگل‌ها، آلودگی اقیانوس‌ها و انتشار گازهای گلخانه‌ای منجر به تغییرات اقلیمی و آسیب به لایه اوزون شده است. این رفتارها با مفهوم «اهلی بودن» و مسئولیت‌پذیری که لازمه اشرف مخلوقات بودن است، در تضاد است. 2. خشونت علیه هم‌نوعان تاریخ بشر مملو از جنگ‌ها، نسل‌کشی‌ها و ظلم‌هایی است که به نام منافع اقتصادی، سیاسی یا ایدئولوژیک انجام شده‌اند. به‌عنوان مثال، در قرن بیستم، بیش از ۱۰۰ میلیون نفر در جنگ‌های جهانی و درگیری‌های مرتبط جان خود را از دست دادند (Hobsbawm، ۱۹۹۴). این رفتارها نشان‌دهنده سوءاستفاده از توانایی‌های شناختی انسان در راستای شر است، نه خیر. 3. ناکامی در استفاده مسئولانه از فناوری فناوری، به‌عنوان محصول تیز‌هوشی انسان، پتانسیل بهبود زندگی را دارد، اما به گفته منتقدان، حدود ۷۰٪ از فناوری‌های مدرن (مانند تسلیحات هسته‌ای یا فناوری‌های آلاینده) به ضرر خود انسان و محیط‌زیست به کار گرفته شده‌اند (Harari، ۲۰۱۵). این نشان می‌دهد که تیز‌هوشی به‌تنهایی نمی‌تواند معیار عقلانیت یا برتری اخلاقی باشد. --- بخش دوم: رد ادعای برگزیدگی قومی مفهوم «قوم برگزیده» در متون دینی، مانند تورات (تثنیه ۷:۶)، گاهی به‌عنوان دلیلی برای برتری یک گروه خاص تفسیر شده است. این برداشت‌ها در طول تاریخ به توجیه رفتارهای غیراخلاقی مانند استعمار، تبعیض نژادی و حتی نسل‌کشی منجر شده‌اند. از منظر علمی، هیچ شواهد ژنتیکی یا زیست‌شناختی وجود ندارد که یک گروه انسانی را ذاتاً برتر از دیگران نشان دهد. مطالعات ژنومی (مانند پروژه ژنوم انسانی، ۲۰۰۳) تأیید می‌کنند که تفاوت‌های ژنتیکی بین گروه‌های انسانی ناچیز است (کمتر از ۰.۱٪) و نمی‌تواند مبنای برتری باشد. از سوی دیگر، در متون دینی مانند قرآن (حجرات، آیه ۱۳)، برتری تنها به تقوا و رفتار اخلاقی وابسته است، نه به نژاد یا قومیت. بنابراین، ادعای برگزیدگی قومی نه‌تنها از منظر علمی بی‌اساس است، بلکه با اصول اخلاقی ادیان ابراهیمی نیز در تضاد است. --- بخش سوم: تفکر و تیز‌هوشی در برابر عقلانیت تیز‌هوشی و توانایی تفکر، ویژگی‌های بارز انسان هستند، اما این توانایی‌ها لزوماً به عقلانیت اخلاقی منجر نمی‌شوند. روان‌شناسی مدرن نشان داده که انسان‌ها می‌توانند از هوش خود برای توجیه رفتارهای غیراخلاقی استفاده کنند (Kahneman، ۲۰۱۱). به‌عنوان مثال، طراحی سلاح‌های پیشرفته یا استراتژی‌های اقتصادی که به فقر و نابرابری منجر شده‌اند، نمونه‌هایی از تیز‌هوشی در خدمت شر هستند. عقلانیت واقعی نیازمند خودآگاهی، همدلی و مسئولیت‌پذیری است که در بسیاری از رفتارهای انسانی مشاهده نمی‌شود. --- نتیجه‌گیری شواهد علمی و تاریخی نشان می‌دهند که انسان، با وجود پتانسیل‌های شناختی و معنوی، هنوز به مقام «اشرف مخلوقات» نرسیده است. تخریب محیط‌زیست، خشونت علیه هم‌نوعان و سوءاستفاده از فناوری، فاصله انسان را از این جایگاه ایده‌آل نشان می‌دهند.

همچنین، ادعای برگزیدگی قومی، چه از منظر علمی و چه اخلاقی، بی‌اساس است و اغلب به‌عنوان ابزاری برای توجیه رفتارهای غیرانسانی به کار رفته است. تیز‌هوشی، بدون همراهی با عقلانیت اخلاقی و مسئولیت‌پذیری، نمی‌تواند معیار برتری باشد. برای نزدیک شدن به مقام «اشرف مخلوقات»، انسان‌ها نیاز به بازنگری در رفتارها، اصلاح فرهنگ‌ها و اولویت دادن به همدلی و پایداری زیست‌محیطی دارند.

منابع - IPBES. (۲۰۱۹). Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services. - Hobsbawm, E. (۱۹۹۴). Age of Extremes: The Short Twentieth Century. - Harari, Y. N. (۲۰۱۵). Homo Deus: A Brief History of Tomorrow. - Kahneman, D. (۲۰۱۱). Thinking, Fast and Slow. - قرآن کریم، سوره‌های تین، حجرات، اسراء. - تورات، کتاب تثنیه

#شاهرخ_خیرخواه