تقویم اوستایی قدیم یا هجری شمسی؟

سلام دوستان، امروز می‌خوام یه موضوع جالبی رو به مناسبت یک اردیبهشت و بزرگداشت سعدی تعریف کنم. هرچند که ربطی به شعر نداره 😅 تصمیم گرفتم راجع به تقویم اوستایی یا زرتشتی توضیح بدم. اصلا اسم ماه‌هایی که الان داریم (فروردین، اردیبهشت و ...) از کجا اومدن؟ تا حالا بهش فکر کردین که معنی‌شون چیه؟ می‌خوام به طور خلاصه و مفید بحث رو باز کنم:

اهورامزدا و ایزدان

همه‌مون با مفهوم کلی اهورامزدا و زرتشت آشنا هستیم، خدای یگانه که به پندار،گفتار و کردار نیک تأکید می‌کنه. ولی اهورامزدا تنها نیست و فرشتگانش(ایزدانش) بهش کمک می‌کنن. هر ایزد، متخصص یک چیزی هست (توجه کنید که ایزدان مثل خدایان یونانی مستقل نیستن و فقط اهورامزدا قدرت مطلق داره.)

ایزدان و وظیفه‌های آنان

از بحث ریشه‌ی اسم‌ها و پیدایش هریک از ایزدها در دوره هندوایرانی یا ایرانی می‌گذریم و به وظایف اونها می‌رسیم. بیشترین منبع مورد استفاده، گات‌ها و یِشت‌ها هستن و بیشترین ایزدی که در یشت‌ها (در آبان‌یشت) ستایش شده، اَرِدویسور اَناهیتا(آناهیتا)، الهه‌ی آب، باروری، حاصلخیزی، سلامتی و خرد هست. هر ایزد یشتی به اسم خودش داره و توش ستایش شده. البته از بعضی‌هاشون چیزی در دسترس نیست که بنا رو بر از بین رفتن‌شون می‌ذاریم. آناهیتا، هم قبل از زرتشت و هم بعد از اون همیشه ایزد پرطرفدار ایرانی‌ها بوده و معابد متعددی در دوره‌ی اشکانی به جا مونده. میترا(مهر) ایزد خورشید، پیمان و دوستی، از محبوبیت عظیمی در دوره‌ی قبل از زرتشت برخوردار بوده(از دوره‌ی هندوایرانی) و بنا به دلایل نامعلوم، زرتشت از آوردن اسمش توی گات‌ها پرهیز می‌کنه و همش سعی داره که اهورامزردا رو جلوه بده. اما این مانع علاقه‌ی ایرانی‌ها نمی‌شه و خواسته یا ناخواسته، میترا به یکی از ایزدان آیین تبدیل می‌شه و حتی به فرهنگ امپراتوری روم و اروپا هم نفوذ می‌کنه!

از ایزدان پرطرفدار که بگذریم، می‌رسیم به ایزدان اصلی. اهورامزدا شش یاور همیشگی و بلند مرتبه داره(اَمشاسپَندان: نامیرایان مقدس) که همیشه حامی او و زرتشت بودن. شش امشاسپند عبارتند از:
اَرته‌وَهشیته (اردیبهشت: بهترین راستی)
وُهومَنَه (بهمن: خرد نیکو)
خْشَثرَه‌وَئیریَه (شهریور: شهریاری دلخواه)
سْپِنتَه‌آرمَئیتی یا اسپندارمذ (اسفند: بجااندیشِ مقدس)
هَئوروَتات (خرداد:‌ کمال) و امِرِتات (مرداد: بی‌مرگی)

این از شش امشاسپند بزرگ، حالا می‌ریم به سراغ ایزدهای دیگه که نام‌شون به عنوان ماه استفاده می‌شه:
فَروَهَر (فروردین: ارواح نیکان)
تِشتَر (تیر: ایزد باران)
آذر (ایزد آتش)
دی(ماه آفریدگار)

در ادامه به روزهای تقویم اوستایی می‌پردازیم و می‌بینیم که به جز روز اول، سه روز دیگه هم با کلمه‌ی «دی» شروع می‌شن، ماه دی، به خودِ اهورمزدا نسبت داده می‌شه.

اسفند(به جز معنی‌ای که در بالا گفتم، ماهِ زمین، عشق و فروتنی هم هست)

به دو ایزد پرطرفدار آبان(آناهیتا) و میترا(مهر) در بالا اشاره کردیم. حالا می‌دونیم که هرکدوم از ماه‌های سال، با آیین‌های باستانی پیوند خورده!

تقویم اوستایی قدیم و مدرن(تا اواخر اشکانیان)

در دوره‌ی ساسانیان به خاطر دستکاری آیین زرتشتی برای منافع حکومتی و شاهان، تقویم سال هم دچار تغییراتی شد که ما می‌خوایم به تقویم مدرن که تا اواخر اشکانیان بود اشاره کنیم. در این تقویم، یک سال دوازده ماه سی روزه + پنج روز جداگانه(پنجه) هست. این پنج روز پایانی سال جزو هیچ کدوم ماه‌ها نیستند و به جشن و سرور اختصاص داده شده‌اند. به علت نداشتن کبیسه‌گری دقیق، فصل‌ها جابه‌جا می‌شدن و نوروز همیشه اول فروردین نبود. هر دوازده ماه این تقویم دقیقا عین چیزی هست که الان در تقویم هجری شمسی داریم.

روزها در تقویم اوستایی

تا قبل از حمله‌ی اعراب، ایرانی‌ها از «هفته» استفاده نمی‌کردن. بلکه هر روز یک اسم برای خودش داشت. هر سی روز ماه، به نام ایزدان، نمادها و ... اختصاص داده شده بودن. به ترتیب از روز اول تا سی‌ام:

1. اورمزد 9. آذر 17. سروش 25. اَرد
2. بهمن 10. آبان 18. رَشن‌ 26. اَشتاد
3. اردیبهشت 11. خور 19. فروردین 27. آسمان
4. شهریور 12. ماه 20. بهرام 28. زامیاد
5. سپندارمذ 13. تیر 21. رام 29. مهرسپند
6. خرداد 14. گُوش 22. باد 30. اَنیران
7. امرداد 15. دی‌به‌مهر 23. دی‌به‌دین
8.دی‌به‌آذر 16. مهر 24. دین

در بالا گفتیم که دی به خودِ آفریدگار اشاره داره پس دی به آذر می‌شه روز خداوندِ یا آفریدگار(نگهبان) آتش.
دی‌به‌مهر: خداوند یا آفریدگار(نگهبان) پیمان، نور، دوستی
دی‌به‌دین: خداوند یا آفریدگار(نگهبان) وجدان و ایمان

و ما حالا، در اورمزد روز از اردیبهشت هستیم، هرموقع روز یک ماه با اسم اون ماه یکی می‌شد، مردم جشن برگزار می‌کردن. به عنوان مثال تیر روز(۱۳تیر) از تیر ماه جشن تیرگان هست. استثناهایی هم بوده ولی اصولش همینطوره. حالا به معرفی ایزدانی که توی روزها هستن می‌پردازیم:

خور: ایزد خورشید
سروش:‌ ایزد فرمان‌برداری
ارد: ایزد توانگری
آسمان: ایزد آسمان
ماه: ایزد ماه
بهرام: ایزد پیروزی
اشتاد: ایزد راستی
گوش: ایزد نگهداری
رام: ایزد آرامش
زامیاد: ایزد زمین، ملکیت
رشن: ایزد داوری
باد: ایزد باد
انیران: فروغ‌ بی آغاز

درمورد مهرسپند، با مطالعه چند منبع مختلف در سایت‌ها، به نتیجه‌ی خاصی نرسیدم. در کتاب هزاره‌های گم‌شده به تمام روزها اشاره نشده و ممکنه بعضی‌هاشون اشتباه باشن که در صورت نیاز ویرایش خواهد شد.

پ.ن: اگر هرگونه اشکال تاریخی‌ای داشت از دوستان مطلع می‌خوام که در گروه بله ویرگولی‌ها بهم گوشزد کنین. از کارمای عزیز می‌تونید لینکشو بگیرید : @karma_mr