گوشه چشمی به احوال و آثار خاقانی شروانی (مرور سریع)

خاقانی شروانی :

خاقانی و نظامی، اتوبیوگرافیست (خود شرح حال نویس) بودند. دلایل: ۱. زندگی در محیط کوچک / 2. به دست آوردن محبوبیت در پی شهرت.

شرح حال نظامی در لیلی و مجنون و شرح حال خاقانی در تحفة العراقین (سفرنامه + شرح حال) ذکر شده. او خود را بدل سنایی می داند.

لقب او فضل الله بود. دلیل:

1. در مباحث دینی از همه فاضل تر بود. / 2. به مدح پیامبران پرداخت.

القاب دیگر او: بدیل، ابراهیم، حسان العجم

درونمایه اشعار: مسافرت ها و مصیبت های خود.

حسبیات خاقانی: وقتی با شروان شاه درگیر می شود. به زندان می رود و این اثر درخشان را می نویسد. او بعد از آزاد شدن به حج می رود و درباره سفر حج اشعار زیادی می نویسد و در راه برگشت، با ایوان مدائن روبه رو می شود و یاد دولت ساسانی می افتد و قصیده مشهور ایوان مدائن را می نویسد.

هان ای دل عبرت بین! از دیده عبر کن هان ! / ایوان مدائن را، آیینه ی عبرت دان.

خراسانیات خاقانی: اشتیاق وی برای سفر به خراسان.

قصیده ترنم المصائب: از سوگ از دست دادن جوان ۲۰ ساله اش.

وفات خاقانی را ۵۹۵ دانسته اند. او با ابوالعلی گنجوی، نظامی، رشید الدین و توات ، فلکی شروانی، حسن غزنوی تبادل اشعار داشته است.

آثار خاقانی: شامل ۱۷ هزار بیت: قصیده، قطعه، غزل، رباعی، ملمع.

تحفةالعراقین: در خطاب به آفتاب سرایید و سفر خیالی آفتاب به عجم و عراق عرب و شام را روایت کرد.

منشآت: ۶۰ نامه فارسی، نثر مصنوع و فنی و دارای ۳ قسمت: صدر مکتوبه، شرح اشتیاق، خاتمه.

تا قبل از قرن ششم به دلیل روی کار بودن حکومت غزنویان، مدارس در کار نبودند. اما از قرن ۶ که سلجوقیان روی کار آمدند، مدارس و خانقاه به راه افتاد. خاقانی نیز از این مدارس تأثیر گرفت و اشعار او پر از اصطلاحات علمی ست: نجوم، فلسفه، حکمت.

جایگاه سبکی خاقانی: سبک خراسانی. این سبک در منطقه خراسان فعال بود که با حمله مغول ها نابود شد.

سبک عراقی: پایتخت سلجوقیان در عراق عجم. چهره های شاخص و فعال: انوری، ظهیرالدین فاریابی .

آذربایجان قدیم: تحت حاکمیت شروان شاهان. چهره های شاخص و فعال: ابوالعلای گنجوی، موسس مکتب  ابوالعلا یا مکتب آذربایجان. از میان تمام چهره ها، نظامی و خاقانی ماندگار شدند.

بنابراین سبک خاقانی بینابین است (بین خراسانی و عراقی). یعنی اندیشه ی او عراقی و زبانش خراسانی است.

ویژگی سبکی خاقانی:

1. ایراد وزنی ندارد.

2. وزن محبوب او «مفعول و فاعلات و مفاعیل و فاعلن» است.

3. تناسب وزن و موسیقی در اشعار او وجود دارد(تناسب معنا و موسیقی).

4. موسیقی کناری(ردیف و قافیه): قافیه های مشکل، ردیف های طولانی، نوآوری در خلق قافیه ها، استفاده از ردالقافیه، تنوع قوافی.

ردیف در شعر خاقانی عمدتاً فعلی( مبتنی بر فعل) یا عبارت است. ردیف در شعر او پویاست! ایستا نیست!

موسیقی درونی: استفاده ی مصنوع از صنایع لفظی موسیقی ساز، توجه به فرم، بیش از معنا، ترکیب ساز، هنجار شکن نحوی، زیادی اصطلاحات عربی.

همانطور که گفتیم، خاقانی علاوه بر مدارس، بر خانقاه هم توجه داشت و از آن تأثیر گرفته بود. نتیجه ی این تأثیرپذیری: ترویج افکار خانقاهی، ترویج اصطلاحات صوفیانه عرفانی( به خصوص در قصیده مرعات الصفا)

 درونمایه قصیده مرعات الصفا: تأثیر اوضاع سیاسی و اجتماعی بر شعر خاقانی.

پژوهشگر: فرزین حیرتی مقدم