وقفه تنفسی در خواب یا آپنه خواب، یکی از اختلالات شایع اما اغلب نادیدهگرفتهشدۀ خواب است، که با توقفهای مکرر در تنفس هنگام خواب شناخته میشود.
آپنه خواب عبارت از قطع تنفس در هنگام خواب، به مدت حداقل ۱۰ ثانیه است. این اختلال نهتنها بر کیفیت خواب و عملکرد روزانه تأثیر منفی میگذارد؛ بلکه میتواند نقش مهمی در بروز یا تشدید بیماریهای قلبی داشته باشد.
مطالعات متعدد پزشکی نشان دادهاند، که افراد مبتلا به آپنه خواب بیش از دیگران، در معرض ابتلا به فشار خون بالا، اختلالات ریتم قلب، نارسایی قلبی و مشکلات عروق کرونر قرار دارند.
در این مقاله تلاش میکنیم؛ تا با نگاهی دقیقتر به تعریف، علائم، علل، روشهای تشخیص و درمان وقفه تنفسی در خواب، پیوند آن را با بیماریهای قلبی بهتر درک کنیم.
آپنه خواب اختلالی است، که طی آن تنفس فرد در طول خواب بهطور مکرر و برای چند ثانیه یا حتی چند دقیقه، متوقف میشود.
این وقفههای تنفسی ممکن است؛ در یک شب صدها بار تکرار شوند. این اختلال به سه نوع اصلی تقسیم میشود:
برای اینکه بتوان ارتباط بین آپنه خواب و بیماری های قلبی را درک نمود؛ لازم است درک صحیحی از این حالت داشته باشیم. آپنه خواب به معنای قطع تنفس، در هنگام خواب عمیق است؛ بهطوری که شخص به مدت ۱۰ تا ۲۰ ثانیه، نتواند نفس بکشد. دلیل قطع شدن نفس در خواب، مواردی مانند انسداد راه هوایی است. همچنین، در برخی افراد، مغز توانایی لازم برای کنترل تنفس را ندارد.
هنگامی که سطح اکسیژن خون در طول خواب کاهش مییابد؛ مغز، فرد را بیدار میکند. در نتیجه، شخص با نفس کشیدن به آرامش مجدد رسیده و اکسیژن لازم را به بدن خود میرساند.
با این حال، بیدار شدن پیدرپی در طول شب، کیفیت خواب را از بین میبرد. ضمن اینکه قطع تنفس، قلب را در شرایط پرتنشی قرار میدهد. با این اوصاف، میتوان ارتباط معناداری، بین آپنه خواب و بیماری های قلبی پیدا کرد.
«منبع: doctorghavidel»
علائم آپنه خواب ممکن است؛ بهسادگی توسط خود بیمار شناسایی نشود؛ زیرا بیشتر آنها در زمان خواب اتفاق میافتند. بااینحال، برخی نشانهها میتوانند زنگ خطری برای این اختلال باشند.
ازجمله این علائم میتوان به خر و پف مداوم و بلند، بیدار شدنهای شبانه با احساس خفگی یا تنگی نفس، خوابآلودگی بیشازحد در طول روز، اختلال در تمرکز و کاهش حافظه اشاره کرد.
سردردهای صبحگاهی، تحریکپذیری، خلق پایین و همچنین بیدار شدنهای مکرر برای دفع ادرار، از دیگر علائم قابلتوجه این اختلال هستند.
در کودکان نیز ممکن است؛ آپنه خواب با مشکلات رفتاری، اختلالات یادگیری و کاهش عملکرد تحصیلی، همراه باشد.
دلایل بروز آپنه خواب متعدد هستند و بسته به ویژگیهای جسمی و سبک زندگی فرد، متفاوتاند. چاقی یکی از اصلیترین عوامل خطر به شمار میرود؛ زیرا تجمع چربی در ناحیه گردن میتواند؛ مسیر تنفس را در حین خواب مسدود کند.
همچنین ویژگیهای ساختاری مانند فک کوچک، زبان بزرگ، لوزههای بزرگ یا انحراف تیغه بینی میتوانند؛ زمینهساز انسداد راه هوایی باشند.
افزایش سن نیز احتمال ابتلا به این اختلال را بالا میبرد؛ بهویژه در مردان و زنان یائسه. مصرف الکل، داروهای خوابآور و سیگار نیز از دیگر عواملی هستند، که با کاهش تون عضلات گلو و راه هوایی، احتمال بسته شدن مسیر تنفسی را افزایش میدهند. سابقه خانوادگی ابتلا به آپنه خواب نیز، نقش مهمی در احتمال بروز آن ایفا میکند.
برای تشخیص دقیق آپنه خواب، روشهایی علمی و معتبر وجود دارد. رایجترین روش تشخیص، پلیسومنوگرافی یا مطالعه خواب است.
این آزمایش معمولاً در مراکز تخصصی خواب انجام میشود و شامل بررسی همزمان فعالیت مغزی، حرکات چشم، سطح اکسیژن خون، ضربان قلب، حرکات عضلانی و تنفس بیمار در طول شب است.
امروزه نسخههای خانگی سادهتری از این آزمایش نیز در دسترساند. علاوه بر آن، استفاده از پرسشنامههای استاندارد، مانند پرسشنامه خوابآلودگی Epworth میتواند؛ در مرحله غربالگری و تشخیص اولیه مفید واقع شود.
یکی از نگرانیهای مهم در مورد آپنه خواب، تأثیر آن بر سیستم قلبیعروقی است. وقفههای مکرر در تنفس باعث افت موقتی سطح اکسیژن خون میشوند و بدن برای جبران این وضعیت، سیستم عصبی سمپاتیک را فعال میکند.
این واکنش منجر به افزایش فشار خون، بالا رفتن ضربان قلب و ترشح هورمونهای استرسزا، مانند آدرنالین میشود. در نتیجه، فشار مضاعفی به قلب وارد شده و زمینه برای بروز بیماریهای قلبی فراهم میشود.
مطالعات نشان دادهاند، که بیش از نیمی از بیماران مبتلا به آپنه خواب، دچار فشار خون بالا هستند. این افراد حتی ممکن است؛ به فشار خون مقاوم به درمان مبتلا باشند.
همچنین مشخص شده که آپنه خواب، خطر بروز بیماری عروق کرونر، حملات قلبی و سکته مغزی را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، وجود آپنه خواب میتواند؛ منجر به تشدید علائم شود و احتمال بستری شدنهای مکرر را بالا ببرد.
یکی دیگر از ارتباطات مهم میان این دو بیماری، افزایش احتمال ابتلا به آریتمیهایی نظیر فیبریلاسیون دهلیزی است، که کنترل و درمان آنها در حضور آپنه خواب دشوارتر میشود.
درمان آپنه خواب بسته به شدت اختلال، نوع آن و وضعیت عمومی بیمار متفاوت است. نخستین گام در درمان، اصلاح سبک زندگی است.
کاهش وزن میتواند نقش مهمی در کاهش علائم بیماری داشته باشد. همچنین ترک مصرف الکل، داروهای آرامبخش و دخانیات توصیه میشود. تغییر وضعیت خواب از حالت طاقباز به پهلو نیز، گاه به بهبود علائم کمک میکند.
در موارد متوسط تا شدید، استفاده از دستگاه CPAP یا فشار مثبت مداوم، بهعنوان مؤثرترین روش درمان شناخته میشود.
این دستگاه با ایجاد جریان هوای مداوم، از بسته شدن راه هوایی جلوگیری کرده و خواب پیوستهتری برای بیمار فراهم میآورد.
برخی بیماران نیز از وسایل دهانی خاصی استفاده میکنند که با جلو آوردن فک یا زبان، مسیر تنفسی را باز نگه میدارند. این روشها بهویژه برای بیمارانی که تحمل استفاده از دستگاه CPAP را ندارند مفید است.
در مواردی که انسداد آناتومیک علت اصلی آپنه خواب باشد؛ ممکن است نیاز به جراحیهایی، مانند برداشتن لوزهها یا اصلاح انحراف تیغه بینی باشد.
همچنین در آپنه مرکزی خواب که ناشی از اختلالات مغزی است؛ گاه از داروهایی برای تنظیم ریتم تنفس استفاده میشود؛ اگرچه اثربخشی آنها محدود است و کاربرد عمومی ندارد.
لیزر درمانی «نایتلیز» یک روش غیرتهاجمی برای درمان آپنه خواب است، که با استفاده از انرژی لیزر، بافتهای گلو را سفت کرده و انسداد مسیر هوایی را کاهش میدهد.
این درمان بدون درد است و به تجهیزات حجیم یا جراحی نیاز ندارد و در سال ۲۰۲۴ به دلیل سادگی و اثربخشیاش محبوبیت زیادی در دنیا پیدا کرده است.
وقفه تنفسی در خواب یا آپنه خواب نهتنها کیفیت خواب را کاهش میدهد؛ بلکه تهدیدی جدی برای سلامت قلب و عروق محسوب میشود.
شناسایی بهموقع این اختلال میتواند؛ نقش مهمی در پیشگیری از عوارض قلبی ایفا کند. بیماران دارای فشار خون بالا، آریتمیهای قلبی، یا نارسایی قلبی مزمن باید از نظر وجود آپنه خواب ارزیابی شوند؛ چراکه درمان این اختلال میتواند وضعیت قلبی آنها را بهبود بخشد.
نقش پزشکان قلب در آگاهیبخشی، غربالگری و ارجاع بیماران به مراکز تخصصی خواب بسیار کلیدی است. با درمان مناسب، میتوان کیفیت زندگی و طول عمر بیماران مبتلا به آپنه خواب را بهطور قابلتوجهی افزایش داد.
