در طول تاریخ، «علم» همیشه یکی از بنیادیترین و در عین حال مبهمترین مفاهیم اندیشه بوده است. در یونان باستان، واژهی اپیستمه (episteme) به معنای دانشی بود که دربارهٔ چراییِ چیزها سخن میگفت؛ دانشی که به علل و مبانی میپرداخت، و نه صرفاً به ظاهر پدیدهها. ارسطو علم را شناختی میدانست که از برهان و استدلال حاصل میشود و هدفش درک ساختار واقعی جهان است.
در قرون وسطی، علم در بستر الهیات قرار داشت و به دنبال آشکارسازی نظم الهی بود. اما از دوران نوزایی به بعد، علم از زیر چتر الهیات بیرون آمد و معنایی سکولار یافت: شناختی مبتنی بر مشاهده، تجربه و روش، که به جای ایمان یا الهام، بر آزمون و خطا تکیه میکند.
از آنجا، تعریف علم در مسیرهای گوناگونی پیش رفت:
1. رویکرد تجربی و اثباتگرا (پوزیتیویستی): علم مجموعهای از گزارههای تجربی است که با مشاهده و آزمایش تأیید میشوند.
2. رویکرد استقرایی: علم از دادههای جزئی به قوانین کلی میرسد.
3. رویکرد پدیدارشناختی و تفسیری: علم را نه بهعنوان شناختی مطلق، بلکه بهعنوان شکلی از فهم انسانی در بستر زبان، فرهنگ و تجربه میبیند.
اما در قرن بیستم، با پیدایش فلسفهٔ تحلیلی علم، نگاه تازهای شکل گرفت که علم را نه از منظر اخلاق یا الهیات، بلکه از زاویهٔ منطق و زبان تحلیل میکرد. در این دیدگاه، پرسش اصلی دیگر «علم چیست؟» نبود، بلکه این بود که «جملات علمی چگونه ساخته میشوند، چگونه آزموده میشوند، و چه چیزی آنها را از گزارههای غیرعلمی متمایز میکند؟»
در این میان، دو چهرهٔ محوری، رودلف کارناپ و کارل پوپر، دو مسیر متفاوت ولی مکمل را شکل دادند.
کارناپ، نمایندهٔ پوزیتیویسم منطقی، علم را بر پایهٔ تأیید تجربی (Verifiability) میفهمید. به نظر او، تنها گزارههایی علمیاند که بتوان آنها را به تجربه و مشاهده ارجاع داد و صحتشان را سنجید. او میخواست زبان علم را از ابهامهای متافیزیکی پاک کند و آن را به نظمی منطقی و دقیق شبیه زبان ریاضی برساند.
پوپر اما از جایی متفاوت شروع کرد. او گفت هیچ نظریهای را نمیتوان بهطور قطعی «تأیید» کرد، چون همیشه ممکن است تجربهای تازه آن را نقض کند. بنابراین، معیار علمی بودن نه در تأیید، بلکه در امکان ابطالپذیری (Falsifiability) است: گزارهای علمی است که بتوان آن را در معرض آزمونی قرار داد که احتمال رد شدنش وجود داشته باشد.
اما برخلاف نسبیگرایی امروزی، پوپر این مفهوم را به معنای «باز بودن همهٔ دیدگاهها» نمیگرفت. از نظر او، گزارههای خرافی، متافیزیکی یا شبهعلمی چنان بیپایهاند که حتی قابل ابطال هم نیستند، چون هیچ معیار مشخصی برای سنجش صحت یا بطلانشان ارائه نمیدهند. پس نهتنها علمی نیستند، بلکه بیرون از قلمرو گفتوگوی عقلانی قرار میگیرند.
در نتیجه، پوپر نه به نسبیگرایی، بلکه به نوعی عقلانیت انتقادی باور داشت: علمی که خود را دائماً در معرض پرسش و خطر رد شدن میگذارد، اما همچنان بر پایهٔ منطق، روش و آزمون تجربی استوار میماند.
در این بستر، ویتگنشتاین جایگاه دوگانهای دارد. در دورهٔ نخست اندیشهاش (در رساله منطقی–فلسفی) علم را بازتاب منطقی واقعیت میدانست؛ زبان بهمنزلهٔ آینهٔ جهان. اما در دورهٔ دوم (در پژوهشهای فلسفی) مسیرش تغییر کرد: گفت معنا در «کاربرد زبان» است، نه در تطابق آن با واقعیت. علم هم برای او، یکی از بازیهای زبانی انسان است، مثل اخلاق یا هنر که در چارچوبهای خاص خود معنا پیدا میکند.
اما از نظر من، وقتی از ماهیت علم سخن میگوییم، نباید آن را به سطح هدفها یا تفسیرهای انسانی فروکاست. علم در جوهر خود تلاش نظاممند و بیطرف برای شناخت واقعیت است. تعاریف غیرتحلیلی، هرچند از نظر فلسفی جذاباند، گاهی مسیر شناخت را به سردرگمی میکشانند، چون به جای توضیح سازوکار علم، آن را در قلمرو نسبیت و احساس انسانی معلق میگذارند.
علم، در معنای دقیقش، همان فرآیندی است که از طریق روش، آزمون و منطق، خود را تصحیح میکند و بر پایهٔ هیچ ایمان یا سلیقهای استوار نیست.
به همین دلیل، فلسفهٔ تحلیلی علم از سایر رویکردها به جوهرهی واقعی علم نزدیکتر است: چراکه سعی میکند آن را از درون منطق و آزمون فهم کند، نه از بیرون معنا و تفسیر. باقی تعاریف، هرچند در شناخت زمینههای انسانی علم ارزشمندند، اما برای تعریف ماهیت آن، اغلب بیش از حد انسانمحور و تفسیرپذیرند.
از نگاه من، علم زمانی معنا دارد که در نسبت با واقعیت سنجیده شود، نه در چارچوب روایت یا بازی زبانی.
