ویکتور هوگو در بحبوحه رمان بینوایان، آنجا که ژان والژان و ماریوس از دست ژاور میگریزند، ناگهان چندین صفحه به توضیح فاضلاب پاریس میپردازد! یا در داستان دیگری به تفصیل درباره موتورهای بخار و عملکرد آنها حرف میزند!
فکر میکنم برای این پدیده عجیب در رمان های قدیمی، سه دلیل هست:
اول نماد سازی
هوگو جزو نویسندگان رمانتیک است و با تمدن جدید ناسازگار است و میل به گذشته پر صلح و صفای قرون وسطی دارد. رمانتیسم و نوستالژی با هم پیوندی دارند.
حتما هوگوی رمانتیک از شهر به عنوان دستاورد تمدن جدید اروپایی دل خوشی ندارد و به هر بهانه میخواهد زشتی پاریس را به رخش بکشد. شاید به این دلیل سیستم فاضلاب شهری که جلوه ای از تمدن جدید بود برای او جنبه منفی دارد و از آن به عنوان یک نماد منفی ادبی استفاده میکند.
یعنی شهر را به دو بخش شهر سطحی و شهر پایینی تقسیم میکند، اصطلاحا جهان بالا و پایین و فاضلاب به عنوان جهان پایین نماد دور ریختن یا پنهان کردن همه مسائل و مشکلاتی است که صاحبان ثروت و قدرت مایل نبودند در دید مردم باشد.
وقتی ژان والژان و ماریوس، به جهان پایین یا فاضلاب پاریس میروند، هوگو شرح مبسوطی درباره ساختار آن میدهد. یک تقارن آینه وار که در عین زیبایی نشانه تباهی زندگی در پاریس از دید یک نویسنده رمانتیک است.
البته این نمادین کردن فاضلاب و سیستم زهکشی پاریس در بینوایان، به دلیل طولانی شدن توصیف و جدا شدن توصیف از روایت، برای خواننده امروزی توی ذوق میزند اما شاید در قرن نوزدهم تکنیک جالبی برای عمیق تر و مفهومی کردن داستان بوده
دومین دلیل پاورقی نویسی آن روزگار است.
بینوایان اولین بار به شکل پاورقی منتشر میشود و طبیعت اینگونه داستان ها به اصطلاح آب بستن به روایت و کش دادن ماجرا است تا هر چقدر بازار و خواننده کشش دارد داستان را طول و تفصیل بدهند.
بینوایان گرچه درباره فرودستان بوده اما برای نویسنده حدود ۶۰۰ هزار فرانک عایدی داشته.
به قول حسین مسرور نویسنده ده نفر قزلباش:
هنگامی كه شروع به نگارش ده نفر قزلباش كردم، پس از شهریور 1320 بود و مردم ایران در اثر ناكامی و محرومیت ها بسیار مایوس بودند هنوز جلد اول پاورقی در روزنامه اطلاعات تمام نشده بود كه سیل نامه ها و تقدیرها به جانب نویسنده روان گردید و معلوم داشت كه این نغمه در گوش مردم ایران حسن پذیرش یافته، ما نیز تسلیم و آن را تا چهار جلد دیگر ادامه دادیم.
دلیل سوم: قرن نوزدهم نویسندگان تمایل زیادی به عینی نویسی داشته اند. نویسنده باید تجربه زیسته داشته باشد و توصیف مبتنی بر تجربیات واقعی او باشد تا مورد قبول واقع بشود. هوگو باید فاضلاب پاریس یا موتور خانه کشتی های بخار را تجربه کرده باشد و مانند یک مهندس و ریاضی دان به دقت آن را توصیف کند تا خواننده بپذیرد. همانطور که امیل زولا در داستان ژرمینال فضای معادن ذغال سنگ را طوری توصیف میکند انگار خود سال ها کارگر معدن بوده است.
