آیا تا به حال شده در طول عمر خود دچار دردهایی در ناحیهٔ شکم خود شوید که مثل و مانندش را تا آن زمان تجربه نکرده باشید؟ اگر پاسخ شما بله است، احتمالاً ابتدا به سراغ درمانهای خانگی رفته و پس از عدم موفقیت در رفع مشکل به پزشک مراجعه میکنید. پزشک انواع آزمایشها، معاینات و تصویر برداریها ائم از اندوسکوپی و کولونوسکوپی را برای شما انجام میدهد و در آخر پس از ارزیابیهای کامل به شما میگوید، شما مبتلا به سندرم روده تحریک پذیر (Irritable Bowel Syndrome) هستید. اگرچه این بیماری خطرناک نیست و قابل کنترل است، اما رنج های بسیاری برای مبتلایان به بار میآورد. امروز قصد داریم در این مقاله به طور خلاصه به سندرم روده تحریک پذیر و ارتباط آن با اضطراب از منظر عصبروانشناختی بپردازیم.
همهٔ ما در طول زندگی خود مکرراً اضطراب را تجربه میکنیم و این پدیده چیزی غیرطبیعی و ناشناخته نیست، بلکه بخش جدایی ناپذیری از زندگی بشر بوده و برای حفظ بقای آن تکامل پیدا کرده است. اضطراب نگرانی فزاینده نسبت به رویدادی است که در حال حاضر رخ نداده است اما نگرانی نسبت به رویداد آن در آینده همچنان در ما وجود دارد. مثلاً همه ما در طول تحصیل این حس را تجربه کردهایم که اگر درس نخوانیم نمره قبولی کسب نخواهیم کرد و چون از عواقب آن در آینده از جمله عقب افتادن از سایر همکلاسیها، عدم کسب موفقیت در زندگی شغلی و حرفهای، عدم کسب توان اقتصادی و ناتوانی در تأمین خوراک، پوشاک و مسکن واهمه داریم، اضطرابی در ما به وجود میآید که باعث ایجاد انگیزه و تلاش در ما خواهد شد.
تا اینجای کار این اضطراب نه تنها برای ما آسیبزا نبوده، بلکه سبب ایجاد انگیزه و اراده برای تلاش و کسب موفقیت خواهد شد. اما تا چه زمانی میتوان گفت که این اضطراب سالم و مفید است؟ پاسخ این سؤال را باید در میزان اضطراب و اختلالاتی که در زندگی فرد ایجاد کرده است جستجو کرد. به همین منظور ابتدا باید از فرد پرسید، از 0 تا 100 چه مقدار اضطراب دارید؟ طبق پژوهشهای انجام شده نمره اضطراب در بازهای بین 10 تا 45 را عموماً بازه نرمال و سلامت میدانند. طبق این مقیاس نمره زیر 10 را محدوده انجماد و بالای 45 را محدوده جوش مینامند. طبق بررسیهای انجام شده افراد در محدودهٔ انجماد دچار مشکلات روانشناختی از جمله مشکلات خلقی (نظیر افسردگی) و در محدوده جوش دچار مشکلات شناختی از قبیل دید تونلی، از دست دادن قدرت تصمیم گیری، مشکلات حافظه، مشکلات زبان و حتی ظهور حملات پنیک (وحشتزدگی) میشوند.
نکته دیگر میبایست به آن توجه ویژه داشت این است که فرد با تجربهٔ این میزان اضطراب دچار چه مشکلات و اختلالاتی در حوزههای اجتماعی، شغلی و خانوادگی خود شده است. قائده اساسی این است که افراد با ورود به محدوده جوش به سبب مشکلات ذکر شده در پاراگراف قبلی، دچار مشکلات متوسط تا شدیدی در این سطوح تحصیلی، شغلی و اجتماعی زندگی خود میشوند؛ در این هنگام است که می گوییم اضطراب وارد مرحله مرضی (پاتولوژیک) شده و نیازمند بررسی و مداخله حرفهای است.
پیشتر به مشکلات ناشی از اضطراب مرضی (استرس پاتولوژیک) در سطوح شناختی و کارکردی اشاره کردیم؛ اما این مشکلات به این سطوح محدود نمیشوند. اضطراب بیش از حد و مرضی علاوه بر مشکلات شناختی و هیجانی، تظاهرات جسمانی گوناگونی را نیز به وجود میآورد. از جمله مهمترین این تظاهرات، سندرم روده تحریک پذیر (IBS) است. این سندرم ذیل مشکلات گوارشی با منشأ اعصاب و روان قرار میگیرد. اگرچه علل فیزیولوژیک و جسمی نیز دارد، اما به شدت تحت تأثیر سیستم روانشناختی فرد مبتلا خواهد بود. به گونهای که فرد مبتلا در مواقع تشدید استرس و تنشها، تشدید علائم گوارشی را نیز تجربه میکند.
دلپیچه
نفخ
اسهال
یبوست
احساس تخلیه ناقص
نیاز به دفع فوری
تشدید علائم بعد از استرس
بدتر شدن بعد از غذا
غالباً همراه با اسهال
غالباً همراه با یبوست
مختلط
نامشخص
استرس
اضطراب
کمخوابی
کافئین
نیکوتین
غذاهای چرب
تغییرات هورمونی
تجربههای تروماتیک گذشته
تا اینجای مقاله با سندرم روده تحریک پذیر، علائم، انواع آن و یکی از علل مهم ایجاد آن (اضطراب) آشنا شدیم. اینک نوبت آن است که به روشهای کنترل و درمان آن بپردازیم. پیش از آنکه روشهای درمانی را نام ببریم، لازم است تاکید کنیم که این سندرم درمان قطعی ندارد و کلیه شیوههای گفته شده صرفاً بروز و شدت علائم را کنترل میکنند. همچنین لازم است یادآور شویم، این سندرم کاملاً وابسته به سبک زندگی است؛ پس یافتن رفتارهای مشکل آفرین و اصلاح عادتهای آسیبزا از اهمیت بسیار زیادی برخوردار هستند. در ادامه به روشهای درمان خواهیم پرداخت.
کاهش غذاهای نفاخ
تنظیم وعدههای غذایی
کاهش مصرف کافئین و نیکوتین
براساس نوع سندرم روده تحریک پذیر، پزشک متخصص داروهای زیر را تجویز میکند.
ضد اسپاسم ها
ملینها
داروهای ضد اسهال
برخی داروهای ضد افسردگی SSRI یا سه حلقهای
این دسته از درمانها بسیار مؤثر بوده و فاقد عوارض جانبی هستند.
درمان شناختی – رفتاری (CBT)
درمانهای مبتنیبر ذهنآگاهی
درمان مبتنیبر پذیرش و تعهد
درمانهای پویشی
تحقیقات نشان دادهاند که درمان شناختی – رفتاری میتواند علائم IBS را بهطور معناداری کاهش دهد.
تنفس دیافراگمی
تمرینهای واگتونینگ
ورزش منظم
خواب کافی
در آخر لازم به ذکر است که اگرچه سندرم روده تحریک پذیر خطرناک و کشنده نیست، اما میتواند در سطوح گوناگون زندگی مشکلات بسیاری را برای افراد به وجود بیاورد؛ از جمله دردهای مزمن، احساس نیاز به دفع و عدم دفع کامل. همچنین روده که مغز دوم انسان نامیده میشود، به طور کاملاً مستقیم تحت محوری به نام محور روده – مغز (Gut -Brain Axis) با مغز در ارتباط است. از این رو کوچکترین تغییرات در پالسهای عصبی روده، مایکروبایوم های روده (باکتریهای روده) و ... به طور بسیار جدی بر اعصاب و روان تأثیر میگذارد. برعکس این قضیه هم صادق است؛ بدین معنا که با کوچکترین تغییر در ساختار روانی و تعادل انتقال دهندههای عصبی مغز و سیستم عصبی خود مختار (سمپاتیک و پاراسمپاتیک)، الگو و پالسهای عصبی روده نیز تغییر میکنند. از این رو مدیریت اضطراب اهمیت فزایندهای دارد، چراکه اضطراب با برهم زدن تعادل انتقال دهندههای عصبی، فعالیت عصبی و التهابی روده را نیز به شدت تحت تأثیر قرار میدهد.
با توجه به موارد فوق ضروری است که با تغییر و اصلاح سبک زندگی، بهره گیری از رواندرمانی و مشاوره، ورزش منظم و تکنیکهای تنظیم سیستم عصبی درصدد پیشگری و بهبود سندرم روده تحریک پذیر برآییم.
