ترومای جمعی | فقط ما نیستیم که رنج می‌کشیم

پنجشنبه دو هفته قبل بود که دسترسی به اینترنت بین‌المللی از دست رفت. همگی در حاله‌ای از بی‌خبری فرو رفتیم. حتی از فرستادن پیام یا برقراری تماس با عزیزان‌مان هم عاجز بودیم. بی‌حال به خواب می‌رفتیم و بی‌حال از خواب برمی‌خواستیم. حالا هم که دسترسی‌های حداقلی با هزار فیلترشکن و پروکسی میسر شده، چیزی درون‌مان تغییر کرده؛ درون همه‌ما تغییر کرده. بهترین واژه برای توصیف این حالت، ترومای جمعی است.

ترومای جمعی و رنج فرانسلی

به زبان ساده، ترومای جمعی به واکنش‌های روانی افراد یک جامعه به رخداد آسیب‌زایی اشاره دارد که در بطن آن جامعه رخ داده است. رخداد آسیب‌زا مصداق‌های متعددی دارد؛ از جنگ و بلایای طبیعی گرفته تا حوادثی نظیر آنچه در طی چند روز قبل مشاهده کردیم. اما رنج صرفن به نسل ما محدود نمی‌شود. بگذارید به نتایج تحقیقی در زمینه ترومای فرانسلی اشاره کنم:

در سال 2015 عده‌ای از دانشمندان تعدادی از موش‌های آزمایشگاهی را در معرض شکوفه‌های گیلاس قرار دادند. هر بار که موش‌ها به شکوفه‌ها نزدیک می‌شدند، آن‌ها را با شوک الکتریکی غافلگیر کردند. نتیجه اینکه موش‌ها به شوک شرطی شدند و با هر باز نزدیک شدن دچار شوک می‌شدند حتی اگر هیچ شوکی وارد نمی‌شد.

منتهی نتایج تحقیق‌ها جایی جالب می‌شود که سه نسل بعدی همین موش‌های مورد آزمایش، با وجود اینکه هرگز در معرض شوک الکتریکی قرار نگرفته بودند، به محض نزدیک شدن به شکوفه‌های گیلاس از جایشان می‌پریدند و فاصله می‌گرفتند. از این تحقیق چه نتیجه‌ای می‌توان گرفت؟

رنج‌هایی که می‌کشیم منتهی به ما نیست بلکه نسل‌های بعدی را هم درگیر می‌کند. من رنج می‌کشم پس فرزندمان و فرزند فرزندمان هم رنج خواهند کشید. آن‌ها هم به نوبه خود سهمی از رنج ما خواهند برد با وجود اینکه هرگز شرایطی که ما تجربه کردیم را تجربه نکردند. توماس هوبل، نویسنده و معلم اتریشی که تجربه کار با بازماندگان هولوکاست را دارد، می‌نویسد:

​«چه فرد را قربانی بنامیم و چه آزارگر، چه ظالم و چه مظلوم، به نظر می‌رسد که با گذشت زمان، هیچ‌کس از گزندِ رنج‌های جمعی در امان نمی‌ماند. آسیب‌های تاریخی پیامدهای خود را بی‌هیچ تمایزی بر کودک و خانواده، نهاد و جامعه، آداب و رسوم و فرهنگ، و ارزش‌ها و باورها تحمیل می‌کنند. آسیب‌های جمعی (تروماهای جمعی) روایت‌های اجتماعی را تحریف می‌کنند، در هویت‌های ملی گسست ایجاد می‌کنند و مانع توسعه‌ی نهادها، جوامع و فرهنگ‌ها می‌شوند؛ درست همان‌گونه که آسیبِ روانیِ فردی قادر است روندِ رشدِ روانیِ کودکی در حال رشد را مختل سازد.»