یکی از مفاهیم مهم در روانشناسی شخصیت و انگیزش، نظریه «خودهای ممکن» است که نخستینبار توسط Hazel Markus و Paula Nurius در سال ۱۹۸۶ مطرح شد.
این نظریه میگوید انسان فقط یک «خودِ فعلی» ندارد؛ بلکه مجموعهای از تصورات ذهنی درباره آنچه میتواند بشود نیز در ذهن خود نگه میدارد. این تصاویر ذهنی، نقش مهمی در جهتدهی رفتار، تصمیمگیری، تنظیم هیجان و برنامهریزی آینده دارند.
سه بُعد اصلی خودهای ممکن
1️⃣ خود آرمانی (Ideal Self)
بازنمایی فرد از بهترین نسخهی مطلوب خود.
این تصویر شامل اهداف بلندپروازانه، ارزشهای شخصی و رؤیاهاست؛ مانند «پزشک برجسته»، «کارآفرین موفق» یا «انسانی اثرگذار».
🔹 کارکرد روانشناختی:
افزایش انگیزش درونی
تقویت پشتکار
ایجاد جهتمندی بلندمدت
پژوهشها نشان میدهد هرچه تصویر خود آرمانی واضحتر و قابلتصورتر باشد، احتمال اقدام عملی برای رسیدن به آن بیشتر است.
2️⃣ خود مورد انتظار (Expected Self)
تصویری واقعبینانه از آنچه فرد با توجه به شرایط فعلی، مهارتها و محدودیتها احتمال میدهد به آن برسد.
🔹 کارکرد روانشناختی:
تنظیم سطح انتظارات
کمک به برنامهریزی واقعگرایانه
کاهش شکاف میان آرزو و واقعیت
این بُعد نقش مهمی در سلامت روان دارد؛ زیرا فاصلهی بیشازحد بین «خود آرمانی» و «خود مورد انتظار» میتواند منجر به ناامیدی یا فرسودگی شود.
3️⃣ خود ترسناک (Feared Self)
بازنمایی ذهنی از آنچه فرد نمیخواهد به آن تبدیل شود؛ مانند «فرد شکستخورده»، «بیمار مزمن»، «انسان بیهدف».
🔹 کارکرد روانشناختی:
فعالسازی سیستم پیشگیری (avoidance system)
افزایش احتیاط در تصمیمگیری
ایجاد انگیزه برای دوری از پیامدهای منفی
البته اگر این تصویر بیشازحد فعال یا مبهم باشد، میتواند به اضطراب مزمن منجر شود.
اهمیت تعادل بین خودهای ممکن
از منظر علمی، سلامت روان زمانی بیشتر است که:
خود آرمانی الهامبخش اما دستیافتنی باشد
خود مورد انتظار واقعبینانه و پویا باشد
خود ترسناک هشداردهنده اما کنترلشده باشد
فقدان تعادل میتواند پیامدهای زیر را داشته باشد:
شکاف زیاد بین آرمان و واقعیت → احساس ناکافی بودن
تمرکز افراطی بر خود ترسناک → اضطراب و اجتناب
نداشتن تصویر روشن از آینده → بیانگیزگی و سردرگمی
پرسشهای کاربردی برای خودآگاهی
من دقیقاً میخواهم به چه انسانی تبدیل شوم؟
با توجه به شرایط فعلی، واقعبینانهترین مسیر رشد من چیست؟
از تبدیل شدن به چه نسخهای از خودم واهمه دارم؟
آیا اقدامات روزانهام با تصویر مطلوب آیندهام همراستا هستند؟
✨ در نهایت، «خودهای ممکن» صرفاً خیالپردازی نیستند؛ آنها سازوکارهای شناختی-انگیزشیاند که آیندهی ما را شکل میدهند. وضوح، تعادل و آگاهی نسبت به این تصاویر ذهنی میتواند کیفیت تصمیمها و مسیر زندگی را بهطور معناداری تغییر دهد.
وبینار اصل گرایی در روزهای بی ثباتی
